xoves, xuño 21, 2018

As paisaxes sombrías de Brais Rodríguez

La chica con el sol en la cabeza e Sombra

Tras A man do diaño, Brais Rodríguez regresa ao cómic experimental con dous traballos autoeditados.

Brais Rodríguez só asomou ao circuíto comercial de banda deseñada nunha ocasión. Foi en 2011, con A man do diaño, cómic que gañou o Premio Castelao de BD e que foi publicado simultaneamente en galego e castelán. Non era unha obra de dixestión doada. Ademais da crueza que se pode agardar de calquera relato antibelicista, Rodríguez desafiaba ao lector envolvendo a súa mensaxe nunha proposta formal austera, sen apenas texto, cun debuxo ríspeto e dunha simplicidade provocadora. Non era un título para grandes audiencias pero a recepción foi predominantemente positiva, moitos lectores anotaron o nome do autor para seguirlle a pista. E Rodríguez desapareceu. 

Realmente a desaparición non foi tal. Rodríguez retornou ao lugar de onde procedía, a autoedición. Fanzines e revistas autoeditadas como Argh!, Barsowia, Enfermo ou Carne líquida abeiran nas súas páxinas a maior parte da súa produción previa a A man do diaño, un conxunto de pequenos traballos que, contemplados en conxunto, permiten dilucidar os intereses creativos dun autor que se dirixe sempre ao lector con ideas claras e formas contundentes. Autoedición implica distribución limitada pero tamén liberdade creativa e control absoluto sobre o produto final, dous factores que de seguro pesaron na decisión do autor de apearse da edición convencional. 

Dous títulos despuntan na traxectoria recente de Rodríguez. O primeiro, La chica con el sol en la cabeza (2016), un artefacto que camufla a súa condición de cómic baixo o aspecto externo dun folleto repinicado cuxo interior non resulta menos desconcertante. As súas viñetas son unha mestura de debuxo e collage que toman coma referente os gravados dos libros decimonónicos. O relato xoga a arremedar os tópicos literarios das narrativas daquel tempo, dende a fantasía de base científica de Jules Verne á novela vitoriana das irmás Brönte. O protagonista asume un reto vital, o de alcanzar e explorar unha misteriosa illa que aparece e desaparece no mar. A súa vida será aquilo que acontece mentres procura unha empresa imposible. A man de Rodríguez corrixe as imaxes que serven de base para as súas viñetas co mesmo aquel desacougante co que o seu relato se afasta dos clixés narrativos do XIX. Os referentes resoan intensamente, mais tamén o fan os desvíos que toma o autor. O resultado é unha fantasía sombría de significado esquivo, desconcertante e magnética a partes iguais.  

Sombra (2017), o seu traballo máis recente, parece responder ao desexo de recuperar a pureza do debuxo. Rodríguez adopta un rexistro máis tradicional, con pluma negra sobre fondo branco, formas simples e estilizadas nas que a raia predomina sobre a mancha. O relato organízase a partir dun patrón invariable de nove viñetas por páxina, no que o punto de vista se mantén fixo durante o tempo necesario para percibir pequenas variacións no espazo retratado. Así se suxire o acontecido, cunha narración na que os feitos non están tan claros como os sentimentos. Rodríguez encóntrase co cómic de vangarda actual que representan autores Begoña García-Alén, Andrés Magán ou, no plano internacional, Olivier Schrauwen, mais non acaba de chegar. É un terreo que frecuenta dende os seus inicios.  

Malia seren traballos editados polo propio autor baixo o seu propio selo, Carne Líquida, a súa distribución nas librarías especializadas galegas é razoablemente boa, o que pode ser un motivo adicional para non deixar pasar a oportunidade e achegarse á obra dunha das olladas máis singulares da BD galega contemporánea.

luns, xuño 04, 2018

Unha xeración perdida para o cómic en galego?


1. A xeración Polaqia tomou o poder. Os nomes que sobresaen no presente da banda deseñada galega son os que se deron a coñecer hai case dúas décadas baixo o nome de Polaqia, un colectivo de creadores unidos por unha certa afinidade artística e, sobre todo, por unha filosofía común, que entre 2001 e 2011 autoeditaron os seus propios traballos, sendo o seu buque insignia o fanzine Barsowia. Nas súas filas estaba Emma Ríos. Ninguén no cómic español ten feito o que ela: introducirse no mercado norteamericano, abandonar Marvel cando a súa popularidade aínda estaba medrando, acadar o éxito e non poucos recoñecementos cunha serie da súa creación (Pretty Deadly, xunto coa guionista Kelly Sue DeConnick), co-dirixir unha revista de BD (Island) para aquel mercado. Tamén David Rubín, que ocupa hoxe unha posición central no cómic español, que ten obra publicada en Francia, Italia, Estados Unidos ou a República Checa e que comeza a sobresaír tamén en Norteamérica, para cuxo mercado leva traballando de forma regular os tres últimos anos. E José Domingo, debuxante irrepetible cuxo Aventuras de un oficinista japonés deu lugar tamén a unha carreira internacional, con candidatura ao Premio Eisner incluída. O fenómeno Polaqia daría moito máis de si, tanto polos creadores que dun xeito ou outro formaron parte do proxecto como pola filosofía que inspiraba a súa actividade. Mais polo de agora, reteñamos só estes tres nomes.

2. Que foi do galego? Os tres autores que acabo de mencionar teñen obra publicada en galego, que era a lingua que Polaqia empregaba na maioría das súas publicacións. Esta circunstancia non lles impediu acadar recoñecementos a nivel estatal, como o premio ao mellor fanzine do Saló de Barcelona co que foi galardoado Barsowia en 2008. Sen embargo, a obra en galego destes creadores despois da disolución do colectivo en 2011 é practicamente nula. Ríos atopou unha saída profesional no mercado norteamericano e dende entón as súas obras, tanto en solitario (I.D.), como en colaboración con outras autoras (Pretty Deadly, Mirror), apareceron orixinalmente en inglés. Rubín publicou en castelán a maior parte da súa produción posterior a 2011 (El héroe, Beowulf, Miguel EN Cervantes, Gran Hotel Abismo), exceptuando os seus últimos traballos para Estados Unidos (Aurora West, The Fiction, Ether, Sherlock Frankenstein, Rumble), que foron publicados orixinalmente en inglés. Domingo triunfou coa edición castelá dun cómic mudo (Aventuras de un oficinista japonés) e dende entón ten publicado títulos en castelán (Conspiraciones) e inglés (Pablo & Jane and the hot air contraption). Mais volvamos á idea inicial. Estamos a falar de tres autores cuxos logros confirman unha calidade artística e un liderado creativo que están fóra de toda dúbida. Non deberiamos vivir como unha frustración o feito de non podermos ler a súa obra en galego?
















3. Por que non (tamén) en galego? Hai unhas semanas, Rubín recollía no seu muro de Facebook unha idea que resultará familiar a  calquera que teña lido as súas entrevistas nos últimos anos. Astiberri, a editorial española coa que traballa de forma regular, ten os dereitos de edición da súa obra en castelán, pero os dereitos en lingua galega están dispoñibles. É quimérico imaxinar que os seus novos traballos poidan aparecer simultaneamente en castelán e galego? Non existen editores interesados en ofrecer en galego os novos títulos dun dos maiores artistas galegos (de calquera disciplina) contemporáneos? Non é iso o que acontece cando Manuel Rivas publica unha nova novela? O mesmo podería dicirse de Ríos ou Domingo. Temos ademais un precedente: El Patito Editorial vén publicando en galego as últimas obras de Miguelanxo Prado coincidindo coa súa aparición en castelán, aínda que curiosamente esa parece ser a única actividade deste editor no que á BD atinxe. Por que só Miguelanxo?

4. Demasiado grande para as pequenas? Podemos considerar que Demo, o pequeno selo comandado polo debuxante Manel Cráneo (sorpresa, tamén estivo en Polaqia) é a única editorial que leva publicando BD en galego de forma regular nos últimos anos. Tamén está Retranca, a editora de Kiko Da Silva, aínda que a súa produción é máis intermitente e adoita estar vinculada á actividade do Garaxe Hermético, a escola profesional de banda deseñada que el mesmo dirixe. É probable que asumir o custe de publicar en galego a artistas como Ríos, Rubín ou Domingo sexa unha aposta demasiado arriscada para uns editores que practicamente xogan a non perder e reinvestir o escaso beneficio obtido con cada título. Cara onde miramos entón?




















5. U-las “grandes” editoriais literarias galegas? Disimulen as aspas, xa me entenden. Non estamos a falar de Planeta nin de Random-House, falamos de Xerais e Galaxia, dúas editoriais afeitas a facer equilibrios no arame da literatura galega, pero que posúen unha estrutura que probablemente si lles permitiría asumir e tentar facer rendibles uns custes como os que acabamos de mencionar. Sen embargo, a súa política respecto á BD de noso nunca foi moi alegre. Cando Francisco Castro tomou as rendas de Galaxia a principios de 2017 anunciou que aquel ano verían a luz tres novidades do que el chamaba “novo formato editorial” (a novela gráfica, supoñemos). A día de hoxe só apareceu unha compilación das pranchas do Tonecho de Xaquín Marín. Produción orixinal: cero. Xerais descubriu o Marcopola de Jacobo Fernández Serrano, que debe de ser un éxito porque vai xa pola súa cuarta achega, pero dende 2012, ano de publicación do primeiro volume da serie, ata hoxe non fixo ningún outro intento de reproducir o fenómeno ata finais do ano pasado, que publicou Xinfu de Adrián Morgade. Poder ler Asterix en galego é sensacional, case unha cuestión de honra. Non debería selo tamén poder ler na lingua de noso aos autores e autoras galegos que están a escribir e debuxar o presente da banda deseñada internacional? 

6. Isto non vai de culpables. Trátase tan só de sinalar unha situación anómala e frustrante. Aí fóra hai unha marabillosa xeración de autores de banda deseñada que se atopan en plena madurez artística, creadores de prestixio internacional que están a producir os que probablemente serán os mellores traballos da súa carreira. Comezaron aquí, publicando en Galicia e en galego. Temos que dalos por perdidos?

mércores, abril 18, 2018

Elipses e Sombras: As crónicas norcoreanas de Guy Delisle

Pyongyang

Rinoceronte Editora dálle un novo pulo á súa colección de Novela Gráfica cun clásico recente do cómic autobiográfico.

A primeira década do século XXI caracterizouse, no que ao cómic atinxe, pola aparición de novos formatos de publicación e novas sensibilidades artísticas que transformaron o medio, abríndoo a un público lector que ata entón non se interesara por el. Entre as correntes creativas que protagonizaron este cambio ocupan un lugar sobranceiro as narrativas do eu, tanto biográficas como ficticias, e os cómics de non ficción, en moitas ocasións cunha pronunciada sensibilidade social ou política. Este é o contexto do que xorde Pyongyang, obra senlleira do debuxante quebequés Guy Delisle que Rinoceronte publica agora en galego, e que vén sumarse a outros títulos da mesma fornada que a editora canguesa ten no seu catálogo, como Persépole de Marjane Satrapi ou Palestina de Joe Sacco

Delisle visitou Corea do Norte en 2003, cando rexía o país Kim Jong-il, fillo e sucesor do fundador da patria, Kim Il-sung, e pai do actual “amado líder”, Kim Jong-un. O país era xa daquela unha das ditaduras máis herméticas do mundo e o seu difícil encaixe no panorama internacional traducíase nunha habitual presenza nos medios de comunicación occidentais. O debuxante quebequés pasou varias semanas na capital do estado traballando nun proxecto de animación que unha produtora francesa subcontratara a un estudio do país asiático. En 2006 vía a luz Pyongyang, o cómic no que Delisle debulla as súas vivencias na capital norcoreana . 

Á súa chegada a Pyongyang, Delisle é conducido á colosal estatua de Kim Il-sung que preside a cidade, onde debe depositar un ramo de flores. Dende o primeiro capítulo da súa viaxe queda establecido que Corea do Norte é un estado totalitario, construído sobre o culto á personalidade da dinastía no poder e no que a disidencia política non é tolerada en ningunha das súas formas. As súas vivencias na capital norcoreana  non serán máis que sucesivas confirmacións desta idea inicial. Pyongyang retrata os mecanismos de adoutrinamento ideolóxico e control social do estado norcoreano sobre a poboación, mais faino sen grandilocuencia, valéndose do humor e a distancia irónica como ferramentas de disección. O de Delisle é un achegamento minimalista, que parte dun anecdotario cotián para denunciar os excesos dun réxime que se sostén sobre o sometemento cruel da poboación. A gran cuestión de fondo é o grao de identificación dos norcoreanos co pensamento único. Acreditan nas mentiras do réxime ou finxen facelo para sobrevivir? Delisle non ten resposta. 

Hai etnocentrismo en Pyongyang? Moito. Delisle emite un xuízo constante sobre a realidade que atopa sen poñer en cuestión a matriz tamén ideolóxica do seu propio sentido común. Hai paternalismo? Tamén. Non son poucas as ocasións nas que a súa ollada humorística retrata os norcoreanos cunha amabilidade condescendente. Podería ter sido doutra forma? Dificilmente. Pyongyang non é nin aspira a ser un tratado sociopolítico senón máis ben un libro de viaxes. Delisle asume a perspectiva do home medio occidental que descobre con curiosidade a realidade de Corea do Norte. A súa pretende ser unha ollada casual, nin moi incisiva nin excesivamente politizada. O seu relato confirma todas as nosas sospeitas. Talvez esa sexa a súa principal eiva, a absoluta coherencia coa imaxe do país que transmiten os medios occidentais, a falta dalgún achado realmente inesperado. 

Pyongyang non era a primeira crónica viaxeira que asinaba Guy Delisle. Apenas un par de anos antes recollera en Shenzhen o testemuño da súa estadía en China, tamén por motivos profesionais. Semella que as democracias capitalistas e as ditaduras comunistas, tan antitéticas na teoría, non teñen grandes problemas para entendérense á hora de facer negocios. Máis adiante chegarían Crónicas birmanas e Crónicas de Xerusalén e, con elas, a transformación en fórmula dun xeito de narrar que en Pyongyang percibimos aínda como orixinal e espontáneo. 


venres, abril 06, 2018

Elipses e Sombras: Historia dun náufrago

Alter-Nativo

Aira Editorial incorpora a banda deseñada ao seu catálogo co primeiro traballo do ourensán Jorge Campos.

Se hai uns poucos meses sabiamos do nacemento de Aira Editorial, un proxecto de edición radicado en Allariz e dirixido por César Lorenzo Gil, comprobamos agora que a banda deseñada, sempre tan necesitada de novos espazos de difusión, ten cabida tamén na súa liña editorial. Entre os primeiros títulos que saen do prelo da editora allaricense atopamos Alter-Nativo, un interesante cómic de Jorge Campos, autor con experiencia como ilustrador que se incorpora con esta primeira monografía ao panorama da BD galega. 

Alter-Nativo está editado en forma de acordeón, o libro componse dunha única prancha dobrada, que debe despregarse polas dúas caras para lerse. Non se trata dun formato novo, emprégase con certa frecuencia nos libros infantís e hai poucos anos o prestixioso historietista norteamericano Joe Sacco armou un artefacto semellante na súa fascinante crónica da batalla de Somme, La Gran Guerra. O recurso a este formato por parte de Campos non é gratuíto, senón que está directamente vinculado á natureza dun relato que ten nas reviravoltas narrativas a súa razón de ser. O punto de partida é o espertar dun náufrago nunha illa deserta, un vello tópico que ten sido visitado con frecuencia no eido da BD e noutras ficcións populares. A partir de aí, a exploración do terreo polo protagonista dará lugar a unha espiral de sorpresas, un percorrido accidentado no que os lances se encadean sen solución de continuidade. No canto de establecer un único relato lineal, Campos introduce un enxeñoso xogo narrativo, ao permitirlle ao seu protagonista facer simultaneamente unha cousa e a contraria. Cada vez que o náufrago se ve nunha encrucillada e ten que decidir por onde tira, Campos admite todas as alternativas, narrando en paralelo as diferentes vías de exploración seguidas polo protagonista. O resultado é un requintado enxeño visual, unha divertida filigrana que pretende abraiar o lector cunha trasfega de subidas e baixadas, saltos, caídas e golpes que sempre rematan converxendo. 

O libro é ante todo un espectáculo visual, un divertimento executado por Campos cun notable sentido do ritmo. A súa compoñente de exploración e descubrimento, unida á circularidade do relato, aproxímano á esencia de determinados vídeo-xogos que se sosteñen sobre premisas semellantes. É aí onde podemos establecer un vínculo con Aventuras de un oficinista japonés, o excelente cómic de José Domingo que respondía tamén a unha lóxica semellante. Como naquel título, a trama xustifícase de seu, o extraordinario acontece porque si e a aparente falta de sentido de todo o que acontece é unha das condicións que o lector debe aceptar para gozar da lectura. 

Jorge Campos debuta cun traballo que é ante todo unha demostración de enxeño e dominio técnico, no que a sinxeleza da súa premisa contrasta cun logrado desenvolvemento formal. Alter-Nativo anuncia a un debuxante con talento e unha ollada propia ao que merecerá a pena seguir a pista de aquí en adiante. 

luns, febreiro 26, 2018

Elipses e Sombras: Franquin anotado

Franquin. QRN en Bretzelburg

Dibbuks recupera unha aventura de Spirou do ano 1963 nunha edición idónea para apreciar o xenio do debuxante belga André Franquin.

Spirou, personaxe icónico da BD franco-belga probablemente só superado en popularidade por Tintin, cumprirá en 2018 os oitenta anos. O aniversario coincide cun excelente momento no que á publicación dos seus cómics en castelán atinxe, despois de que a editorial Dibbuks apostara forte polo personaxe. Ademais de publicar os seus novos álbums e recuperar títulos da súa extensa historia, todos eles editados cuns estándares de calidade irreprochables, a editora emprendeu o ano pasado a reedición cronolóxica da que é considerada por moitos como a etapa máis memorable do personaxe, a debuxada polo historietista belga André Franquin (1924-1997), figura senlleira do cómic europeo da segunda metade do século XX e da chamada Escola de Marcinelle, unha corrente creativa da que participaron artistas imprescindibles coma Peyo, Morris ou Tillieux. Por se fose pouco, tamén no pasado 2017 apareceron dous volumes do Spirou de Franquin en edición anotada polo crítico belga Hugues Dayez, La máscara e o máis recente QRN en Bretzelburg. Ambos recollen estas dúas aventuras tal e como apareceron orixinalmente nas páxinas da revista Spirou. Xa que logo, inclúen contidos que foron eliminados na compilación en álbum, algo que acontecía habitualmente no sistema editorial franco-belga cando se reconducían a formatos estandarizados materiais publicados serialmente. Respéctase ademais o formato de media páxina que empregaban Franquin e os demais autores da revista, un xeito de traballar que lle concedía ao editor unha maior flexibilidade á hora de organizar os contidos do semanario. Elimínase a cor e inclúense as anotación de Dayez, que ofrecen información acerca das referencias gráficas empregadas por Franquin, das diferenzas coa edición en álbum, do contexto social en que a obra viu a luz e das opinións dos autores e editores involucrados no proceso. 

QRN en Bretzelburg foi publicada semanalmente entre 1961 e 1963 (incluíndo unha parada de quince meses por enfermidade do autor), e polo tanto, corresponde á etapa de madurez dun Franquin que comezara a debuxar profesionalmente en 1944 e levaba traballando con Spirou dende 1946. O debuxante belga sempre se caracterizou pola axilidade do seu trazo e a intensa expresividade dos seus personaxes, características que se foron acentuando cos anos. Na derradeira etapa da súa evolución artística, correctamente representada por este cómic, o nervio e a enerxía que desprende o seu debuxo alcanza a súa maior intensidade. Nas páxinas deste volume abundan as carreiras e as persecucións, os saltos e as caídas; tamén a violencia inofensiva na mellor tradición do slapstick: golpes, trabadas, choques... Franquin debía ofrecer satisfacción inmediata ao lector cada semana, de aí que imprimise un ritmo frenético e non haxa páxina sen acción, sen un gag cómico ou ambas cousas. O deseño dos personaxes protagonistas acada a súa versión definitiva, que pesaría sobre os artistas que o sucederon e só moi recentemente foi obviada por debuxantes como Émile Bravo ou Olivier Schwartz. A eles engade un elenco de secundarios creados para esta aventura, personaxes que levan na figura retorta e o xorne recalcado o selo do seu creador. 

Esta aventura, que Franquin desenvolveu coa axuda de Greg (Michel Regnier), outro autor clásico da revista Spirou, transcorre en Bretzelburg, un país imaxinario de inspiración claramente xermánica que mantén unha tensa relación co veciño seudo-italiano Maquebasta. O dos países imaxinarios foi un tópico empregado recorrentemente pola BD franco-belga despois da II Guerra Mundial, case sempre para ofrecer metáforas recoñecibles do totalitarismo que levara a Europa ao desastre nos anos anteriores. Este caso non é unha excepción, aínda que os autores optan por darlle preferencia á peripecia e deixar a mensaxe política nunha amable declaración antimilitarista. A forza do relato reside na pulsión aventureira de Spirou e na potente vis cómica do seu amigo Fantasio, ben apoiado por outro secundario habitual da serie, o marsupilami. QRN en Bretzelburg acada momentos de excelente humor branco e deixa constancia do inmenso talento de Franquin como debuxante, revelándose coma unha excelente mostra da mellor BD europea infantil dos anos 60. 

mércores, xaneiro 17, 2018

Elipses e Sombras: Opinións duns pallaso

La deuda

O novo traballo de Martín Romero amplía as perspectivas da súa obra sen renunciar ás súas claves creativas.

Benjamín Castaño é un cómico fracasado que contraeu unha débeda á que agora non pode facer fronte. A súa nai acaba de morrer. De volta na súa aldea natal e tras reencontrarse cos antigos veciños e cun amor de xuventude, Castaño volve a vista atrás e cavila ata onde o levaron as decisións que foi tomando dende a súa mocidade. Martín Romero sitúa ao protagonista do seu novo traballo nunha encrucillada na que os erros do pasado se suman ás urxencias do presente. La deuda retrata un momento crítico semellante ao que o propio Romero abordara en Las fabulosas crónicas del ratón taciturno (Apa Apa/Sins entido, 2011), no que o protagonista debía abandonar unha infancia nada idílica para ingresar nunha adolescencia que non parecía menos complicada. Benjamín Castaño atópase tamén nunha inflexión vital, o intre no que o pasamento dos pais forza a entrada na madurez e obriga a facer balance. La deuda tenta dilucidar se Castaño sairá a flote ou afundirá definitivamente.

Ademais de recorrer á figura do pallaso triste, Romero introduce un segundo personaxe, un cobrador do frac que persegue ao protagonista a todas partes, que lle permite situar o relato nun terreo fronteirizo, entre realismo e caricatura, entre comedia e traxedia. A historia deste rapaz que acepta un traballo tan humillante para el como para a súa vítima válelle ao autor para deslizar un comentario irónico sobre o sistema económico actual, que reserva infratraballos para os máis novos ao mesmo tempo que deixa á intemperie aos parados de mediana idade. La deuda prescinde do onirismo que impregna case toda a obra previa de Romero e que resultaba especialmente notorio nos Episodios lunares (Reino de Cordelia/Vidas de Papel, 2015), relatos breves que revisaban dende a súa persoal ollada algúns dos lugares comúns do relato fantástico. Mantense o ton melancólico, mais trasládase a un contexto máis real. O retrato de nós mesmos que se nos ofrece é menos metafórico, máis próximo.

O relato desemboca nun lance final que se presenta como unha cita case literal de Cans de palla de Sam Peckimpah, mais non é a masculinidade do protagonista, senón a súa dignidade, o que está en cuestión. La deuda engaiola pola súa economía narrativa, un debuxo de trazos simples capaz de evocar por igual o aquel nostálxico do canadense Seth e o negror de Charles Burns. Romero constrúe o seu relato con silencios persistentes, cunha sutil variedade de rexistros e un pulso narrativo perfecto. Tres títulos publicados abóndanlle a Martín Romero para proxectarse como un autor consolidado, cunha voz definida e un espazo de seu no noso panorama creativo.

[Publicado en Galicia Confidencial o 19 de decembro de 2017]

venres, decembro 01, 2017

Qadriños: Mulleres que só fan o que elas queren

























A nai de Austin Wiggin Jr, pitonisa amateur, prediciulle  un día ao seu primoxénito que as súas fillas se converterían en estrelas do rock. Austin decidiu botarlle unha man ao destino dispoñéndoo todo para que a profecía se cumprise. Mercoulle instrumentos ás súas fillas, sacounas da escola, recluíunas na súa casa, estableceu un rigoroso réxime de ensaios, contratoulles concertos e mesmo sufragou a gravación dun disco. Todo con escaso éxito. A morte do pai trouxo o final da carreira musical do grupo e tamén unha liberación para as súas compoñentes, que abandonaron os instrumentos e renunciaron a aquel soño imposto de éxito e fama. A cambio gañaron unha vida. Mais velaquí chega o xiro irónico, a reedición en 1980 do seu único disco rematou por convertelas nun grupo de culto, reivindicado por críticos coma Lester Bangs ou músicos coma Frank Zappa e Kurt Cobain. Os amantes da aventura poden rastrexar as cancións de The Shaggs en YouTube e abrirse así a un universo musical tan hermético coma irrepetible.

Como todas as microbiografías recollidas por Pénélope Bagieu en Valerosas 2 (Dibbuks, 2017), a historia das irmás Wiggin é ante todo un engado, unha pequena pílula concibida para aguilloar a curiosidade do lector e convidalo a seguir investigando. Mais a conclusión natural do volume no seu conxunto, o seu sentido final, é ir aínda un paso máis aló e preguntármonos: por que é tan pouco coñecida a historia de The Shaggs? Por que o nome de Solita Alizadeh, rapeira afgá que sobreviviu para contar a estarrecedora situación das mulleres no seu país, é só unha referencia vaga na nosa memoria? Por que é tan pouco coñecida a faceta de inventora afeccionada (e atinada!) da actriz Hedy Lamarr? Por que porfiamos en vincular a Betty Davis con Miles Davis e obviamos a súa propia traxectoria artística? Por que Phoolan Devin non goza da mesma popularidade que outros guerrilleiros, bandoleiros e revolucionarios? Por que entre os nomes de astronautas que somos capaces de recitar de memoria non está o de Mae Jemison? Cada unha das mulleres valerosas que protagonizan este tomo ten a súa pregunta e a resposta, implícita na proposta de Bagieu, sabémola todos. A serie Valerosas combate un esquecemento e unha ignorancia que só inxenua ou cinicamente podemos considerar casuais, ao tempo que suxire modelos de rebeldía feminina a quen os precisa, moi especialmente a aqueles que insinúan que non existen.  

Bagieu pon ao servizo desta causa un trazo afiado e moi expresivo, próximo á tradición humorística das revistas norteamericanas. Tamén a agudeza dun discurso que se constrúe a través da relación entre texto e imaxe, un diálogo no que o debuxo matiza e complementa o narrado, pero que tamén, en ocasións, ofrece un contraste do que abrolla o humor e a empatía cara os personaxes. Cada relato conclúe cun agasallo luminoso, unha dobre prancha que abraia pola súa beleza, mais tamén pola súa concisión narrativa. Ilustracións que non só decoran, tamén contan. Malia acollerse sen apenas variacións á fórmula que xa adoptara no volume precedente, os resultados non son peores senón máis ben o contrario. 

É certo que Bagieu verte sobre as mulleres que retrata unha ollada benévola, próxima á idealización, que se detén nas facetas máis univocamente positivas e sobrevoa as contradicións ou os aspectos máis discutibles da súa personalidade. Amabilidade excesiva? Máis ben militancia honesta, en ningún momento disimulada e perfectamente coherente coa vocación didáctica (e non falamos do ámbito académico) da obra. O santoral heterodoxo (herético?) exposto por Bagieu non pretende ser un compendio de ensaios biográficos que revelen a verdade profunda detrás das vidas das protagonistas, senón apenas unha chamada de atención. A autora sinala fíos dos que paga a pena tirar e deixa ao lector a decisión de facelo.


venres, novembro 24, 2017

Elipses e Sombras: As orixes da banda deseñada galega

BDG70: A revolta do cómic galego

A Universidade da Coruña recolle nun luxoso volume os contidos da exposición BDG70: A revolta do cómic galego, un percorrido imprescindible polas orixes da banda deseñada galega na década dos 70.

Entre novembro de 2016 e xaneiro de 2017 puido visitarse na sala Normal da Coruña, o espazo de intervención cultural dependente da Universidade da Coruña, a exposición BDG70: A revolta do cómic galego. Comisariada por Xulio Carballo Dopico, a mostra facía un percorrido polo traballo dos artistas que, nos anos 70, sentaron as bases da moderna banda deseñada galega, ao tempo que se revelaba como o complemento perfecto para a tese de doutoramento defendida no ano 2015 polo propio Carballo e que é, ata a data, o máis completo e rigoroso texto histórico sobre as orixes do cómic galego. As paredes da Normal acolleron as pranchas que explican o singular itinerario da nosa banda deseñada nos primeiros anos da súa historia: precedentes modernos como os cantares de cego de Isaac Díaz Pardo; o fito inaugural que foron tanto a serie de murais de Reimundo Patiño O home que falaba vegliota como 2 Viaxes, o volume que publicou xunto a Xaquín Marín; os traballos do Grupo de Castro; e os diversos camiños polos que o medio foi medrando a partir de entón, tiras de prensa, suplementos e revistas infantís, fanzines, etc. Como culminación dunha exposición que se nos revela tamén histórica, chega agora o tomo editado pola UDC que leva o título da mostra e que resulta ser moito máis que un simple catálogo da mesma. Ademais de reproducir todas as pranchas expostas, o libro contén testemuños gráficos dos traballos preparatorios do evento, así como valiosos textos asinados por algúns dos protagonistas daqueles anos: Xaquín Marín, Pepe Barro, Xosé Díaz, Antón Patiño, Paco Martín, Pepe Carreiro, Fran Jaraba... Todo recollido nun voluminoso tomo, magnificamente editado, que ademais da contemplación demorada dunhas imaxes inzadas de valor histórico permite a comprensión do contexto social e cultural no que viron a luz. Quen teña este libro nos seus andeis posúe un anaco esencial da cultura galega do século XX.

Non semella casual que a irrupción da banda deseñada galega tivese lugar na década dos 70, anos que en Galicia foron de intensa actividade cultural e tamén de loita social. Explícase así a marcada intencionalidade política das primeiras manifestacións da BD galega, os traballos de Patiño e Marín, de Pepe Barro e dos compoñentes do Grupo do Castro (Xosé Díaz, Luís Esperante, Rosendo Díaz e Chichi Campos), que vían na vocación popular do cómic un medio extremadamente útil para espallar a súa mensaxe emancipadora. Ao contrario do acontecido noutros contextos, nos que o cómic foi recluíndose no espazo máis inofensivo, o do puro entretemento para os lectores máis novos, o medio xorde en Galicia nunha versión fortemente intelectualizada que recolle as arelas de cambio político dunha parte da sociedade, e é a partir de aí cando comeza a derivar cara outras manifestacións tamén representadas na mostra. Da man de creadores coma Pepe Carreiro, Xosé Lois ou Pablo Oitabén, o cómic incorpórase a xornais e suplementos infantís, revelándose como un útil instrumento de normalización lingüística. Ademais de contemplar os primeiros traballos destes creadores, fortemente influenciados polo cómic infantil máis popular do seu tempo (a Escola Bruguera, Mafalda), a mostra rescata do esquecemento o meritorio labor de artistas de carreira máis breve, caso de  Vicente Veiga e as súas atinadas tiras de Fuco, o de Ulises L. Sarry, que quixo crear unha caste de Flash Gordon galego con Comandante Iago, ou do imaxinativo e colorista Miguel Docampo. Contra o final da década, o fanzine Xofre anuncia un cambio de paradigma. Uns novísimos Miguelanxo Prado, Fran Jaraba e Xan López Domínguez irrompen cunha bagaxe que incorpora influencias da BD europea, do underground norteamericano e tamén do que estaba a aparecer nas revistas españolas daquela altura, sinalando o camiño que o medio comezaría a percorrer na década seguinte.

O volume editado pola Universidade da Coruña permite que esta valiosa compilación de materiais teña unha vida alén dunha exposición que, polo seu interese, mercería ser trasladada a outras vilas e cidades de Galicia, cando non máis aló. Estamos perante unha primeira peza fundamental para a elaboración dunha Historia da Banda Deseñada galega e tamén perante un obxecto dunha singular beleza. Cómpre recoñecer o labor de Manel Cráneo, que dotou a mostra e o propio libro dun deseño elegante que confirma a afirmación de Alan Moore, “nun mundo cada vez máis virtual, os artefactos, as cousas fermosas, adquiren un valor engadido”. 

martes, novembro 07, 2017

Qadriños: A volta de Norberto Fernández

Unha das sorpresas agradables que nos deixou o pasado verán foi o retorno de Norberto Fernández, a quen perdéramos a pista tras os seus traballos para o mercado norteamericano hai aproximadamente catro anos. Un cómic asinado por el, O báculo de Daghdha, foi distribuído no mes de xullo de forma gratuíta por varios xornais do País, tanto en papel coma en formato dixital, con versións en galego e portugués. Trátase dun título promovido polo Eixo Atlántico cando se cumpren 25 anos da súa constitución, un deses traballos por encomenda financiados por institucións públicas ou semipúblicas que teñen un aquel estraño, xa que non se sabe moi ben cal é o razoamento que está detrás da súa promoción nin o rendemento que se lles presume, pero que nos máis dos casos son un agasallo para os autores que os levan a cabo, e non só por seren un balón de osíxeno económico, senón tamén por contaren cunha distribución que dificilmente pode acadarse no circuíto convencional do cómic. 

O báculo de Daghdha relata unha aventura da profesora universitaria Flavia Faulkner, que se verá obrigada a percorrer algunhas das vilas e cidades máis senlleiras do Eixo Atlántico, que forman parte tamén da ruta portuguesa do Camiño de Santiago, na procura dun trebello dotado de facultades extraordinarias, o báculo da divindade irlandesa Daghdha. Na súa busca ela e máis os seus compañeiros deberán recuperar diferentes pezas dun crebacabezas agochadas en lugares coma a Catedral de Coimbra, a Igrexa do Bom Jesús en Matosinhos, o Templo de Santa Luzia en Viana do Castelo, o Mosteiro de San Vicente do Pino en Monforte de Lemos ou a propia Catedral de Santiago, mentres se  enfrontan a unha sociedade secreta que tamén persegue o instrumento polos seus poderes máxicos. Arredor do periplo dos protagonistas polas principais vilas galegas e do Norte de Portugal constrúe Fernández unha aventura xuvenil na que, ademais das consabidas sorpresas e xiros de guión, non faltan chiscadas ao lector en forma de aparicións fugaces de personaxes famosos. 

Nunha das primeiras páxinas do álbum Fernández deixa ver un exemplar de A marca marela, o que probablemente sexa o álbum máis célebre de As aventuras de Blake e Mortimer de E. P. Jacobs, unha pista que deixa clara o propósito do autor de situarse na tradición aventureira xuvenil da BD franco-belga. O rexistro formal adoptado por Fernández, que sen renunciar ao seu propio estilo abala decididamente cara a liña clara, e o propio formato da obra, un álbum ao xeito do mercado francófono, confirman esta declaración de intencións. Non deixa de ser rechamante esta opción, que noutro tempo encarnaría o formato máis típico do cómic xuvenil, pero que na actualidade semella xa anticuado. No caso galego, os primeiros 90 sinalaron o derradeiro grande auxe da BD francófona, aparecendo en galego cabeceiras coma Bieito Fendeferro, Xil Pupila, Franka, Os Centauriños ou mesmo Jerome K. Jerome Bloch, que viñan a sumarse aos dous clásicos por excelencia, Asterix e Tintin. Mais foi o canto do cisne, dende a caída daquelas liñas editoriais os proxectos semellantes non pasaron do anecdótico, abalando os intentos posteriores de ofrecer banda deseñada xuvenil en galego cara revistas como Golfiño, Galimatías ou máis recentemente Xabarín. De aí que resulte difícil sabermos se o autor se incorpora de novo a esta corrente cun sentido nostálxico, se se trata de tentear as posibilidades actuais dun produto destas características ou se simplemente, polo motivo que fose, o quixo así o promotor da iniciativa. 

O báculo de Daghdha deixa claro que a versatilidade é unha das grandes virtudes do seu autor, que se amosa aquí capaz de achegarse á liña clara europea igual que adoptou un rexistro gráfico máis próximo ao cómic norteamericano cando traballou para aquel mercado. O clasicismo da súa proposta faina idónea para os nenos e nenas daqueles anos 90 nos que a BD franco-belga tiña un pequeno oco no noso mercado, pero resulta dubidoso que o sexa tamén para a rapazada que hoxe devora ficcións vertixinosas como Rick e Morty, Hora de Aventuras ou Steven Universe. Mais se hai algo que canga a proposta é unha presentación case publicitaria do patrimonio monumental das vilas do Eixo Atlántico que entorpece o decorrer dun relato que podería ter respirado de xeito máis natural sen esa peaxe. Unha mágoa, xa que a suma do elenco de personaxes deseñados por Fernández cos mesmos escenarios nos que transcorre a acción podería ter desembocado nunha agradable ficción aventureira de non ter que someterse a un desenvolvemento tan ríxido.

venres, outubro 27, 2017

Elipses e Sombras: Na procura da gran besta

Trackers: A arma perdida dos deuses

Os autores de A mansión dos murmurios regresan cunha ficción histórica repleta de aventura e fantasía.

En 2010 vía a luz a versión en galego de Sara, primeiro volume da triloxía A mansión dos murmurios que David Muñoz e Tirso Cons publicaran orixinalmente na prestixiosa editorial francesa Les Humanoïdes Associés. Malia que os dous volumes posteriores ficarían inéditos entre nós, aquel álbum supuxo unha tímida entrada do moderno mercado francófono no sistema editorial galego despois da aparición, entre os 80 e os primeiros 90, de clásicos coma Asterix, Tintin, Xil Pupila ou Franka. Velaí unha das consecuencias das reducidas dimensións do mercado do cómic en galego: cada obra publicada constitúe un pequeno fito. En A mansión dos murmurios atopabamos unha convincente inxección de terror contemporáneo a cargo dunha parella de autores, o escritor madrileño David Muñoz e o debuxante pontevedrés Tirso Cons, que procuraban unha saída profesional no mercado máis potente de Europa. Ambos viron cumprido o seu obxectivo e dende entón veñen publicando con regularidade en Francia e tamén en España, onde van chegando as traducións dos seus traballos.

A traxectoria de David Muñoz confírmao coma un escritor versátil que ten transitado entre a memoria persoal (Miedo), a ficción histórica (Sordo) e a revisión lúdica de xéneros populares coma a ciencia ficción ou os superheroes (Residuos, Rayos y centellas). Os seus traballos para o mercado francófono, coma o mencionado A mansión dos murmurios ou Tierra de vampiros, revelan unha vontade de espremer as convencións de xénero sen chegar a sobordalas. Nesa mesma liña poderiamos situar Trackers, o seu novo proxecto en colaboración con Tirso Cons, un relato canonicamente aventureiro cuxo primeiro álbum, A arma perdida dos deuses, viu a luz o pasado verán. Ambientada no século XVII, esta primeira achega relata a partida dunha expedición británica cara a península do Iucatán na procura dunha criatura lendaria. Muñoz e Cons súmanlle un punto de fuga fantástico a un contexto realista, creando o terreo propicio para ceibar unha pulsión aventureira de corte clásico, con grandes navíos e duelos a espada, romance e unha historia de mocidade e apertura á vida adulta coma pano de fondo. O debuxante pontevedrés, de quen partiu a idea orixinal do relato, demostra a súa idoneidade para o cómic de formato grande, recreando paisaxes da selva virxe americana ou ou ofrecendo espectaculares estampas de navegación, sen descoidar outros aspectos como o caracterización dos personaxes ou a resolución dos lances de acción. Cons é un dos autores máis inxustamente esquecidos da banda deseñada galega. Probablemente por traballar principalmente para o mercado francés, o seu nome non adoita estar entre os que nos veñen á memoria cando pensamos nas principais figuras do cómic galego. Hai algo de reivindicación no feito de ser el mesmo, como membro da editora 3 Pintamonas, quen asume a edición en galego deste traballo. 

É posible que esta primeira entrega de Trackers adoeza dunha certa previsibilidade. O camiño narrativo deseñado polos autores non só se acolle sen apenas desvíos ás estruturas máis freceuntadas por esta caste de relatos, senón que o fai de acordo coas peculiaridades do sistema editorial francés, que reserva o volume inaugural para un primeiro acto que será obxecto de desenvolvemento e conclusión en achegas posteriores. Esa é a aposta de Muñoz e Cons e eses son tamén os seus poderes, a vontade de xogar a un xogo coas normas ben marcadas e ofrecerlle ao lector algo máis que fría profesionalidade. Este primeiro tomo funciona como un engado eficaz, sería unha excelente nova poder ler tamén en galego os vindeiros volumes da serie.