Qadriños: Fantasía e ciencia ficción con sabor a fanzine

A medida que se achega o verán, os fanzineiros poñen as máquinas a funcionar para poderen presentar os seus traballos en eventos de autoedición estivais como o Autobán da Coruña ou No Tengo Mamá de Vigo, ademais de aproveitar sinerxias con festivais coma Viñetas dende o Atlántico. De entre a variada oferta de fanzines aparecidos nestas datas destacamos tres que teñen en común a súa ambientación fantástica ou futurista, aos que engadimos un número especial dunha coñecida revista estranxeira en cuxas páxinas atopamos o novo traballo dun dos máis sólidos valores da nova banda deseñada galega.
 

Altar Mutante #7

Un dos clásicos do panorama galaico da autoedición dos últimos anos é Altar Mutante, revista consagrada ao “horror putrefacto e ciencia ficción graxenta” que dirixen Luis Sendón e Álvaro López e que acada xa o seu sétimo número. Fiel ás premisas sentadas nas primeiras achegas, a cabeceira acolle os traballos dos autores habituais (Sendón e López, Cráneo, Benlloch...) ao tempo que incorpora colaboradores ocasionais (Dani Xove, Jagoba Lekuona, Gairah Love...). Cada un deles asume o espírito que inspira a publicación dende as súas propias coordenadas creativas, dándolle forma de ciencia ficción hiperviolenta, fábula perversa, terror urbano, espada e bruxería ou humor macabro. O menú é máis variado do que podería parecer, sendo os mellores petiscos aqueles que provocan unha certa ansiedade pola súa inevitable brevidade. Por destacar algúns: a colaboración de Kike J. Díaz amosa o indiscutible progreso dun autor que debutou hai cinco anos co ambicioso Nordés e que leva tempo afinando un estilo máis próximo ao cartoon; Kike Benlloch e Diego Blanco ofrecen un relato de contornos ásperos que resulta interesante pola súa proximidade, talvez casual, ás claves literarias de Hawthorne ou Borges; e finalmente, Debelius atopa a mestura exacta de humor e gore nun capítulo que recunca no espírito das súas achegas nos números anteriores. O debuxante vigués está chamado a cumprir nun futuro inmediato coas grandes expectativas que os seus traballos recentes están a xerar.
 

Amair #1

Un que este ano se amosa especialmente prolífico é Kike Benlloch. Ademais de colaborar en Altar Mutante presenta dous cómics autoeditados, Amair e Legado, ambos en formato grampa (é cando menos un paradoxo que a grampa, que perdeu hai tempo a súa preponderancia dentro do cómic comercial, estea a ser recuperada dende o ámbito da autoedición) e primeiros capítulos de senllas sagas que continuarán en futuras achegas. Amair desenvólvese nun escenario fantástico semellante ao que o propio Benlloch creara para Cuimhne e a súa secuela, Cuimhne: La deuda, aínda que o ton poético que presidía aqueles dous relatos (especialmente o segundo) é substituído aquí por un alento épico que o fai abalar decididamente cara o xénero de aventuras. A fantasía guerreira é un terreo no que o debuxante Luis Sendón sabe desenvolverse con soltura, sendo a ambientación, a creación de paisaxes e a definición visual dos protagonistas, onde o seu traballo brilla máis. Moi suxestivo cando a narración avanza de forma pausada, as súas páxinas reséntense nos lances de acción, onde o seu característico trazo groso tende a recargar excesivamente as viñetas. Este primeiro capítulo esgótase na presentación da premisa argumental, na que uns deuses escuros utilizan a dúas tribos rivais para enfrontárense entre si. O personaxe de Amair, chamada a ser a protagonista do relato, ten unha participación menor que supoñemos que aumentará en futuras achegas.
 

Legado #1

Pola súa banda, Legado transpórtanos a un escenario de ciencia ficción clásica no que se escenifica a confrontación entre o individuo e as grandes estruturas de poder. Xulia Pisón, que xa amosara a súa querenza polas paisaxes futuristas en ∞-1, segue a medrar como artista a medida que asume retos cada vez máis ambiciosos. A pluralidade de personaxes protagonistas deste cómic, a súa estrutura non lineal e o ritmo cambiante ofrécenlle a ocasión para despregar toda unha serie de recursos narrativos e de caracterización que probablemente non tivera oportunidade de ensaiar ata o de agora, cun balance claramente positivo. A historia desenvólvese en dúas partes, polo que o final deste primeiro capítulo deixa todas as portas abertas. Agardemos que o segundo e derradeiro non se demore demasiado, e non só para que non esvaeza o interese da trama, tamén para manter a unidade de estilo. Unha artista en crecemento como Pisón pode evolucionar moito nuns poucos meses.
 

Judge Death: Darkness descends
 

Malia non tratarse dun fanzine, non resulta forzado mencionar aquí o novo cómic de Xulia Vicente. En primeiro lugar, porque a debuxante non está desvinculada da escena da autoedición da que formou parte activa durante os últimos anos; e, en segundo lugar, pola afinidade temática dos cómics que acabamos de mencionar co seu traballo máis recente, unha colaboración coa lendaria revista británica 2000 AD. O magazine inglés de ciencia ficción por excelencia ten cambiado moito entre os anos 80 e a actualidade. Aínda que moitos dos personaxes seguen a ser os mesmos (os Xuíces Dredd e Anderson, Rogue Trooper, Tharg...) o enfoque ten mudado de maneira irremediable. A contratación de Vicente, debuxante de estilo riquiño, abonda para corroboralo, máis se consideramos que a súa colaboración ten como protagonista o sinistro Xuíz Morte, un secundario habitual nas aventuras do Xuíz Dredd que acadou o seu pico de popularidade nos lapis de Brian Bolland. A versión da galega pouco ten que ver coa dureza hiperrealista do debuxante inglés. O seu relato, escrito por unha das guionistas habituais da cabeceira, Leah Moore, entrecruza o camiño do Xuíz zombie cun grupo feminino de música punk, dándolle á trama unha ancoraxe cotiá que facilita o encaixe da debuxante. Agradécese o necesario cambio de rexistro dunha Vicente cuxos traballos máis recentes (Ari, cazador de dragones, Duerme pueblo) transcorrían en escenarios menos sinistros. Tamén se agradece o contraste de ler, neste mesmo exemplar, unha aventura do Xuíz Dredd ou un capítulo do clásico serial Future Shocks debuxados por artistas de claves creativas tan distantes coma Babs Tarr e Tillie Walden respectivamente. 

[Publicado en Qadriños o 27 de agosto de 2018]

Qadriños: Mulleres que só fan o que elas queren

A nai de Austin Wiggin Jr, pitonisa amateur, prediciulle  un día ao seu primoxénito que as súas fillas se converterían en estrelas do rock. Austin decidiu botarlle unha man ao destino dispoñéndoo todo para que a profecía se cumprise. Mercoulle instrumentos ás súas fillas, sacounas da escola, recluíunas na súa casa, estableceu un rigoroso réxime de ensaios, contratoulles concertos e mesmo sufragou a gravación dun disco. Todo con escaso éxito. A morte do pai trouxo o final da carreira musical do grupo e tamén unha liberación para as súas compoñentes, que abandonaron os instrumentos e renunciaron a aquel soño imposto de éxito e fama. A cambio gañaron unha vida. Mais velaquí chega o xiro irónico, a reedición en 1980 do seu único disco rematou por convertelas nun grupo de culto, reivindicado por críticos coma Lester Bangs ou músicos coma Frank Zappa e Kurt Cobain. Os amantes da aventura poden rastrexar as cancións de The Shaggs en YouTube e abrirse así a un universo musical tan hermético coma irrepetible.

Como todas as microbiografías recollidas por Pénélope Bagieu en Valerosas 2 (Dibbuks, 2017), a historia das irmás Wiggin é ante todo un engado, unha pequena pílula concibida para aguilloar a curiosidade do lector e convidalo a seguir investigando. Mais a conclusión natural do volume no seu conxunto, o seu sentido final, é ir aínda un paso máis aló e preguntármonos: por que é tan pouco coñecida a historia de The Shaggs? Por que o nome de Solita Alizadeh, rapeira afgá que sobreviviu para contar a estarrecedora situación das mulleres no seu país, é só unha referencia vaga na nosa memoria? Por que é tan pouco coñecida a faceta de inventora afeccionada (e atinada!) da actriz Hedy Lamarr? Por que porfiamos en vincular a Betty Davis con Miles Davis e obviamos a súa propia traxectoria artística? Por que Phoolan Devin non goza da mesma popularidade que outros guerrilleiros, bandoleiros e revolucionarios? Por que entre os nomes de astronautas que somos capaces de recitar de memoria non está o de Mae Jemison? Cada unha das mulleres valerosas que protagonizan este tomo ten a súa pregunta e a resposta, implícita na proposta de Bagieu, sabémola todos. A serie Valerosas combate un esquecemento e unha ignorancia que só inxenua ou cinicamente podemos considerar casuais, ao tempo que suxire modelos de rebeldía feminina a quen os precisa, moi especialmente a aqueles que insinúan que non existen.  

Bagieu pon ao servizo desta causa un trazo afiado e moi expresivo, próximo á tradición humorística das revistas norteamericanas. Tamén a agudeza dun discurso que se constrúe a través da relación entre texto e imaxe, un diálogo no que o debuxo matiza e complementa o narrado, pero que tamén, en ocasións, ofrece un contraste do que abrolla o humor e a empatía cara os personaxes. Cada relato conclúe cun agasallo luminoso, unha dobre prancha que abraia pola súa beleza, mais tamén pola súa concisión narrativa. Ilustracións que non só decoran, tamén contan. Malia acollerse sen apenas variacións á fórmula que xa adoptara no volume precedente, os resultados non son peores senón máis ben o contrario. 

É certo que Bagieu verte sobre as mulleres que retrata unha ollada benévola, próxima á idealización, que se detén nas facetas máis univocamente positivas e sobrevoa as contradicións ou os aspectos máis discutibles da súa personalidade. Amabilidade excesiva? Máis ben militancia honesta, en ningún momento disimulada e perfectamente coherente coa vocación didáctica (e non falamos do ámbito académico) da obra. O santoral heterodoxo (herético?) exposto por Bagieu non pretende ser un compendio de ensaios biográficos que revelen a verdade profunda detrás das vidas das protagonistas, senón apenas unha chamada de atención. A autora sinala fíos dos que paga a pena tirar e deixa ao lector a decisión de facelo.

[Publicado en Qadriños o 29 de novembro de 2017]

Qadriños: A volta de Norberto Fernández

Unha das sorpresas agradables que nos deixou o pasado verán foi o retorno de Norberto Fernández, a quen perdéramos a pista tras os seus traballos para o mercado norteamericano hai aproximadamente catro anos. Un cómic asinado por el, O báculo de Daghdha, foi distribuído no mes de xullo de forma gratuíta por varios xornais do País, tanto en papel coma en formato dixital, con versións en galego e portugués. Trátase dun título promovido polo Eixo Atlántico cando se cumpren 25 anos da súa constitución, un deses traballos por encomenda financiados por institucións públicas ou semipúblicas que teñen un aquel estraño, xa que non se sabe moi ben cal é o razoamento que está detrás da súa promoción nin o rendemento que se lles presume, pero que nos máis dos casos son un agasallo para os autores que os levan a cabo, e non só por seren un balón de osíxeno económico, senón tamén por contaren cunha distribución que dificilmente pode acadarse no circuíto convencional do cómic. 

O báculo de Daghdha relata unha aventura da profesora universitaria Flavia Faulkner, que se verá obrigada a percorrer algunhas das vilas e cidades máis senlleiras do Eixo Atlántico, que forman parte tamén da ruta portuguesa do Camiño de Santiago, na procura dun trebello dotado de facultades extraordinarias, o báculo da divindade irlandesa Daghdha. Na súa busca ela e máis os seus compañeiros deberán recuperar diferentes pezas dun crebacabezas agochadas en lugares coma a Catedral de Coimbra, a Igrexa do Bom Jesús en Matosinhos, o Templo de Santa Luzia en Viana do Castelo, o Mosteiro de San Vicente do Pino en Monforte de Lemos ou a propia Catedral de Santiago, mentres se  enfrontan a unha sociedade secreta que tamén persegue o instrumento polos seus poderes máxicos. Arredor do periplo dos protagonistas polas principais vilas galegas e do Norte de Portugal constrúe Fernández unha aventura xuvenil na que, ademais das consabidas sorpresas e xiros de guión, non faltan chiscadas ao lector en forma de aparicións fugaces de personaxes famosos. 

Nunha das primeiras páxinas do álbum Fernández deixa ver un exemplar de A marca marela, o que probablemente sexa o álbum máis célebre de As aventuras de Blake e Mortimer de E. P. Jacobs, unha pista que deixa clara o propósito do autor de situarse na tradición aventureira xuvenil da BD franco-belga. O rexistro formal adoptado por Fernández, que sen renunciar ao seu propio estilo abala decididamente cara a liña clara, e o propio formato da obra, un álbum ao xeito do mercado francófono, confirman esta declaración de intencións. Non deixa de ser rechamante esta opción, que noutro tempo encarnaría o formato máis típico do cómic xuvenil, pero que na actualidade semella xa anticuado. No caso galego, os primeiros 90 sinalaron o derradeiro grande auxe da BD francófona, aparecendo en galego cabeceiras coma Bieito Fendeferro, Xil Pupila, Franka, Os Centauriños ou mesmo Jerome K. Jerome Bloch, que viñan a sumarse aos dous clásicos por excelencia, Asterix e Tintin. Mais foi o canto do cisne, dende a caída daquelas liñas editoriais os proxectos semellantes non pasaron do anecdótico, abalando os intentos posteriores de ofrecer banda deseñada xuvenil en galego cara revistas como Golfiño, Galimatías ou máis recentemente Xabarín. De aí que resulte difícil sabermos se o autor se incorpora de novo a esta corrente cun sentido nostálxico, se se trata de tentear as posibilidades actuais dun produto destas características ou se simplemente, polo motivo que fose, o quixo así o promotor da iniciativa. 

O báculo de Daghdha deixa claro que a versatilidade é unha das grandes virtudes do seu autor, que se amosa aquí capaz de achegarse á liña clara europea igual que adoptou un rexistro gráfico máis próximo ao cómic norteamericano cando traballou para aquel mercado. O clasicismo da súa proposta faina idónea para os nenos e nenas daqueles anos 90 nos que a BD franco-belga tiña un pequeno oco no noso mercado, pero resulta dubidoso que o sexa tamén para a rapazada que hoxe devora ficcións vertixinosas como Rick e Morty, Hora de Aventuras ou Steven Universe. Mais se hai algo que canga a proposta é unha presentación case publicitaria do patrimonio monumental das vilas do Eixo Atlántico que entorpece o decorrer dun relato que podería ter respirado de xeito máis natural sen esa peaxe. Unha mágoa, xa que a suma do elenco de personaxes deseñados por Fernández cos mesmos escenarios nos que transcorre a acción podería ter desembocado nunha agradable ficción aventureira de non ter que someterse a un desenvolvemento tan ríxido.

[Publicado en Qadriños o 1 de novembro de 2017]

Qadriños: Cómic galego en Viñetas desde o Atlántico 2017

Xa está aquí Viñetas desde o Atlántico 2017, o Festival de Banda Deseñada que se desenvolverá nas súas sedes habituais entre o 7 e o 13 de agosto, e tamén a nova edición do Autobán, evento de autoedición que terá lugar en Nave 1839 e varias tabernas do Soho coruñés entre o 12 e 13 de agosto. Ambos acontecementos estivais veñen a dinamizar o fráxil panorama da BD galega, poñendo no mercado algúns novos títulos nos que cómpre reparar. Sen pretender ser exhaustivo, fixen unha pequena escolma en Qadriños.

Qadriños: As orixes da BD galega segundo Xulio Carballo

Coñecida a excelente saúde creativa do cómic en Galicia, resulta inexplicable que a estas alturas non exista aínda unha Historia da banda deseñada galega que por amplitude de rango e profundidade mereza tal nome. Ten habido intentos loables dende ámbitos diversos, moitos deles atinados e rigorosos, case todos xurdidos do voluntarismo e da paixón polo medio dos seus artífices, pero nos máis dos casos sen a vocación de globalidade que debe presidir calquera Historia que pretenda ser tal. É por iso que cómpre celebrar a aparición no eido da investigación universitaria dun traballo como a tese de doutoramento de Xulio Carballo, presentada no verán do 2015 e que leva por título Para unha Historia da Banda Deseñada Galega: a narración a través da linguaxe gráfico-textual. A investigación de Carballo ocúpase das orixes da banda deseñada galega nos anos 70 do século pasado e, polo tanto, non estamos ante unha Historia de seu, senón máis ben ante un necesario primeiro capítulo, extenso e pormenorizado, que deixa cartografado con todo detalle e rigor científico o período no que o cómic galego xorde como tal. Carballo achégase aos primeiros cómics publicados en galego, facendo unha análise polo miúdo dos seus contidos, analizando os propósitos dos seus creadores e deixando constancia da recepción que se lles deparou no momento.

A tese de Carballo demostra a especificidade do caso galego no que á orixe da súa banda deseñada atinxe. É sabido que o cómic xorde historicamente vinculado ao papel impreso e máis concretamente á prensa escrita. O caso norteamericano, probablemente o máis estudado, sitúa as orixes do cómic nas viñetas e tiras humorísticas que aparecían nos xornais e que despois darían lugar a publicacións específicas. Nos países europeos do noso contorno seguíronse procesos semellantes, sendo a propia influenza norteamericana un factor a ter en conta. Sen embargo, o caso galego presenta un elemento diferencial obvio, o dunha lingua que foi radicalmente excluída da prensa e demais produción impresa durante os primeiros anos do Franquismo, coincidindo co momento no que o cómic estaba a consolidarse en toda Europa como o que sería un dos entretementos de máis populares da parte central do século XX. A finais dos anos 40 comezaron a tolerarse con displicencia as primeiras manifestacións culturais en galego, sempre baixo sospeita e ferreamente vixiadas dende o poder político, e nos anos 50 chegaría o primeiro grande proxecto de  recuperación da lingua galega como vehículo de cultura, construído arredor da editorial Galaxia, centrado na produción literaria prestixiada socialmente e sen tomar en consideración en absoluto un medio popular e de feito limitado ao público infantil como era a banda deseñada naquela altura. Nin sequera a ascendente sobre o galeguismo da época dunha figura coma a de Castelao, que cultivou decididamente eidos artísticos adxacentes ao do cómic, supuxo algún matiz a esta desatención. De aí que, pese a existiren antecedentes, a banda deseñada galega non xurda como tal ata a década dos 70 do pasado século, unha aparición serodia en termos comparativos co noso contorno e que se produce ademais nun contexto político convulso, os últimos anos do Franquismo e a posterior Transición. Un contexto que, lonxe de resultar irrelevante, determinará decisivamente o traballo dos pioneiros do cómic galego.

Carballo recolle e confirma un feito que tiñamos por certo, que a BD galega aparece nos anos 70 froito dunha decisión consciente de dous artistas, Reimundo Patiño e Xaquín Marín, que partillaban unha visión do medio que ía moito máis aló da realidade do seu tempo. Fronte ao acontecido noutros territorios, onde o cómic xorde de xeito espontáneo e se espalla pola súa rendibilidade comercial, configurándose como produto de masas de vocación infantil e sen pretensións artísticas, o cómic é contemplado por Patiño e Marín coma un instrumento privilexiado para a divulgación de mensaxes políticas. 2 Viaxes, o álbum con que ambos inauguraron a banda deseñada galega, sorprende hoxe pola sofisticación da súa proposta estética e tamén pola contundencia da súa mensaxe política, mais é a súa vocación popular, o feito de non estar dirixido a unhas elites lectoras senón ao conxunto da sociedade, o elemento que ao meu entender dota a súa proposta dunha peculiaridade maior. Fronte a introdución de ingredientes políticos no cómic como forma de reivindicación do carácter adulto do medio ou do seu valor cultural, Patiño e Marín aceptan a condición do cómic como entretemento de masas, ao tempo que se propoñen utilizar a súa popularidade como instrumento de concienciación social. A súa é unha concepción sorprendentemente avanzada, moi mediatizada polo contexto social e que, segundo demostra Carballo, ten en Patiño ao seu ideólogo principal.

Algo moi semellante pode dicirse do labor desenvolvido polo denominado Grupo do Castro (Xosé e Rosendo Díaz, Luís Esperante e Chichi Campos), que concibiron a seminal A Cova das Choias coma propaganda libertaria que tentaron difundir por todas as vías que tiveron ao seu dispor. Un dos méritos do labor investigador de Carballo é o de ter rexistrado as distintas exposicións de cómic galego que tiveron lugar nestes anos, tanto dos traballos do Grupo do Castro coma de obras de Patiño, Marín ou Pepe Barro entre outros, así como ter recollido os testemuños da súa recepción social e crítica. Un labor esixente que permite constatar que estes pioneiros da BD galega non se quedaban na simple retórica, senón que investiron grandes esforzos en converter o seu traballo nunha forma de intervención social.

O outro grande bloque da investigación de Carballo céntrase na paulatina incorporación do cómic galego á prensa periódica, establecendo unha cronoloxía que inclúe os principais xornais do País aos que engade cabeceiras como Teima e suplementos como Axóuxere e Vagalume, ao tempo que incorpora o labor de nomes esenciais das viñetas galegas como o propio Marín, Pepe Carreiro, ou Xosé Lois González Carrabouxo, pero tamén recuperando autores caídos no esquecemento, coma Alberte Permuy ou V. Veiga. Unha das descubertas máis sorprendentes para quen escribe estas liñas foi Comandante Iago, serial de ficción científica que Ulises L. Sarry desenvolvería para Axóuxere, suplemento infantil do xornal La Región que dirixiu Paco Martín, un título lamentablemente inconcluso que transparenta unha forte influenza da BD europea do momento (dende Valérian ata Barbarella), tanto polo debuxo de estilo realista como pola súa temática e desenvolvemento narrativo. Velaí unha outra virtude deste traballo, que revela a flagrante escaseza de reedicións de títulos esenciais da Historia da BD galega e demostra que a fraxilidade do sistema editorial galego é dobre no que ao cómic atinxe.

O derradeiro fito do período analizado por Carballo é a publicación do fanzine Xofre, que implica non só a entrada en escena dunha nova xeración de autores, con nomes tan salientables coma Miguelanxo Prado, Xan López Domínguez ou Fran Jaraba, senón tamén a irrupción dunha sensibilidade nova, que se afasta do imaxinario que ata ese intre se impuxera no cómic galego ao tempo que se achega a outras correntes creativas do seu tempo, procedentes fundamentalmente do cómic español e tamén do europeo. A crítica próxima ao galeguismo e ao nacionalismo, absolutamente identificadas coa liña dominante no cómic galego ata ese intre, recolleron este pulo renovador con frialdade cando non con hostilidade aberta. Este rexeitamento, difícil de entender dende parámetros actuais, confirma a idea de Xofre como produto singular que sinala o final dunha etapa e anuncia a seguinte. O proxecto esgotouse no seu único número pero foi un referente ineludible para a xeración que comezou a promover fanzines nos primeiros 80, e que terían en Prado, Jaraba e López Domínguez, reconvertidos xa en profesionais do cómic e a ilustración, un espello onde mirarse.

Estamos, xa que logo, perante un texto esencial para comprender as orixes da banda deseñada galega que ademais deixa o terreo preparado tanto para unha continuación cronolóxica como para quen queira tirar dalgúns dos moitos fíos que a investigación deixa abertos. A súa próxima publicación en forma de ensaio resulta fundamental para comezar a divulgar o coñecemento sobre unha peza esencial da cultura galega contemporánea.

[Publicado en Qadriños o 6 de xuño de 2017]

Qadriños: Un noruegués en Compostela

Retomo Qadriños para falar do novo álbum de Jason, polo de agora só dispoñible en francés e inglés, no que o historietista noruegués recolle as súas experiencias percorrendo o Camiño de Santiago. Mentres agardamos pola edición en castelán, que sairá á venda antes do verán, podemos gozar dos fragmentos e bosquexos preliminares que foi publicando durante os últimos meses no seu blog De seguro que a súa singular ollada reflectirá unha imaxe interesante de nós mesmos.

Qadriños: Agustín

En novembro de 2014 chegou un mail á miña caixa de correo. O remitente era Agustín Fernández Paz. Eu non o coñecía persoalmente, nunca o tratara aínda que si cruzara con el algunhas verbas nas redes sociais. Ademais de presentarse, Agustín facíame algunha pregunta e pedíame un pequeno favor, todo relacionado coa banda deseñada. É doado imaxinar cal foi a miña sorpresa, un dos mellores escritores galegos, un dos máis lidos e sen dúbida o máis querido, pedíndome un favor. Tentei axudarlle como puiden aínda que hoxe teño a sensación de que podería telo feito mellor. El nunca mo fixo sentir así, ao contrario, sempre se mostrou próximo e moi agradecido. Neses primeiros emails que intercambiamos empecei a descubrir a súa enorme calidade humana.

De alí a un pouco fun eu quen lle escribín a el. Aproveitándome daquel primeiro contacto e abusando da súa amabilidade, pedinlle que me deixara entrevistalo. Eu sabía que Agustín era un lector apaixonado de banda deseñada. Coñecía o seu libro Para lermos cómics, sabía que escribira crítica de banda deseñada e que por este motivo acadara o Premio Ourense nas Xornadas de BD de 1992, a primeira e única vez que se lle concedeu a un divulgador, constábame que fora precursor do traballo nas aulas co cómic como ferramenta. Todo en anos nos que o prestixio social da banda deseñada estaba moi por debaixo do recoñecemento actual. Parecíame que pagaba a pena dar a coñecer esta faceta dunha figura tan relevante das nosas letras. Accedeu, respondeu as miñas preguntas con grande amabilidade, remitiume a algún dos seus libros e mesmo tivo a xenerosidade de agasallarme cun exemplar de Os cómics nas aulas, un libro que demostra que Agustín aprendeulle a facer cómics a centos de nenas e nenos. Cunha delicadeza innecesaria, deixou caer algúns consellos sobre como debía transcribir a entrevista. Seguinos todos, non son parvo.

Agustín descubriu o cómic na súa infancia en Vilalba. Se alguén quere coñecer os detalles pode ler O cesto do Beti, texto incluído en O rastro que deixamos, unha tenra carta de amor ao medio ademais dun retrato luminoso dun mundo que xa non existe. Admiraba a Miguelanxo Prado, a Moebius, a Bilal e Christin, a Hugo Pratt, figuras esenciais para lectores da súa xeración. En máis dunha ocasión falou con emoción de Étienne Davodeau. Coñecía ben aos Cráneo, Da Silva, Seijas, Rubín, Domingo... Mais gustaba tamén de autores tan afastados do seu propio universo literario coma Alan Moore ou Garth Ennis. Era un lector entusiasta e sempre quixo transmitir ese amor pola lectura.

Non vou dicir que eu fose amigo de Agustín, non teño dereito a considerarme tal, pero si podo dicir que na miña breve relación con el tratoume co afecto e a confianza que se reserva aos amigos. Sen dúbida, o tempo poñerá no lugar que merece a súa obra literaria. Gustaríame que se gardase tamén memoria do seu amor polo cómic e da súa enorme calidade humana.

[Publicado en Qadriños o 13 de xullo de 2016]

Qadriños: Umberto Eco, lector de fumetti

Foise Umberto Eco, semiólogo, escritor e filósofo, unha figura clave da intelectualidade do cambio de século que acadou tamén unha notable popularidade como novelista. Unha parte do seu legado non excesivamente extensa pero si significativa está vinculada á banda deseñada. En Qadriños escribo sobre Apocalípticos e integrados, o influente ensaio sobre a cultura de masas que publicou en 1964 no que analizaba cómics coma Steve Canyon, Superman ou Peanuts.

Qadriños: Patricia Highsmith, escritora de cómics

A inminente estrea de Carol trae de novo á actualidade a Patricia Highsmith, magnífica novelista que exerceu tamén durante un tempo como guionista de cómics. Foi nos anos 40, tras rematar os seus estudos universitarios e antes de ver publicadas as súas primeiras creacións literarias. Highsmith formou parte da lexión de profesionais (escritores, debuxantes, entintadores, rotulistas...) que se incorporaron á produción de banda deseñada nunha época na que o medio experimentou un crecemento espectacular en Estados Unidos. The Black Terror, The Fighting Yank, Spy Smasher ou The Destroyer, fillos menores da primeira gran vaga superheroica, foron algúns dos personaxes que pasaron polas súas mans antes de abandonar o medio cara 1949 e centrarse na súa emerxente (e fértil) carreira literaria. Máis información, en Qadriños.

Qadriños: Catro novelas de superheroes

Rick Moody, Michael Chabon, Jonathan Lethem e Junot Díaz son catro voces singulares da narrativa norteamericana actual. Malia as peculiaridades de cadansúas carreiras é posible establecer unha cadea de vínculos entre eles coa banda deseñada coma fío condutor. Novelas coma A tormenta de xeo, As asombrosas aventuras de Kavalier e Clay, A fortaleza da soidade e A marabillosa vida breve de Oscar Wao conceden unha singular importancia ao cómic popular, poñendo de relevo o seu papel na educación emocional de sucesivas xeracións de rapaces en Norteamérica. Os afeccionados á BD apreciarán a reivindicación do valor cultural do cómic implícita nas catro novelas mais, por riba de todo, trátase de catro excelentes obras que paga a pena ler. A elas me refiro máis polo miúdo en Qadriños.

Qadriños: A terra do pai

Patria

No terzo final do século XX diversas correntes autoriais tentaron derrubar as barreiras invisibles que circunscribían o cómic a un conxunto de xéneros e temas, limitando de feito a súa capacidade expresiva e reducindo o espectro de lectores ao que se dirixían. Dado o tradicional predominio dos xéneros fantásticos e de evasión no medio, moitos deses autores optaron por dar entrada á realidade nas viñetas, uns mediante narracións de corte autobiográfico, outros achegándose ao relato histórico ou documental. Ambas correntes converxen en títulos ben significativos e amplamente influentes do cómic recente, aqueles nos que a memoria familiar do autor está ligada a grandes acontecementos sociopolíticos. É o caso de Maus ou Persépole, dúas obras claves para comprender a evolución da banda deseñada de autor a ambas beiras do Atlántico nos últimos anos. E nesa tradición insírese decididamente Patria (Turner, 2015), obra na que Nina Bunjevac entrelaza a súa historia familiar coa convulsa historia dos Balcáns durante a segunda metade do século XX.

Nacida en Canadá pero de familia serbia, Bunjevac viviu na súa infancia o enfrontamento do seu pai, serbio monárquico e anticomunista, coa familia da súa nai e especialmente coa aboa materna, que loitara cos partisanos de Tito durante a II Guerra Mundial. O proceso de radicalización do pai, que comezaría a colaborar con grupos terroristas serbios que actuaban contra intereses iugoslavos no exterior, levaría á ruptura do matrimonio e ao retorno da nai con dúas das súas fillas a unha Iugoslavia que máis adiante comezaría a descompoñerse ata desaparecer como tal nos 90. Bunjevac examina a historia dos Balcáns durante o século XX, ao tempo que ascende na súa propia árbore xenealóxica e amosa as vivencias das dúas pólas da súa familia. Mais Patria, orixinalmente titulada Fatherland, é ante todo unha indagación na figura do pai, ao que a autora viu por última vez cando marchou de Canadá sendo unha nena e que morrería anos máis tarde manipulando unha bomba. A súa infancia e mocidade, o xeito como coñeceu á que sería a súa esposa válenlle á autora para deixar constancia do seu carácter difícil e tamén da súa progresiva radicalización ideolóxica. O retrato non é precisamente exculpatorio.  

As viñetas de Patria xorden coma xanelas luminosas da escuridade das páxinas. Bunjevac organiza as súas pranchas a partires dun fondo negro, sen matices, no que sitúa uns poucos cadriños grandes, apenas tres ou catro por páxina. O relato das pasaxes históricas remite directamente a Joe Sacco, autor cuxa ascendente neste traballo parece pouco discutible, mentres que os contornos rugosos das figuras humanas lembran a Howard Cruse. Nos abundantes primeiros planos intúese a utilización de referencias fotográficas. O coidado posto por Turner na edición castelá, a súa primeira incursión no eido da banda deseñada, consegue multiplicar o efecto dun proxecto visual ben definido pola autora, da que de seguro seguiremos a oír falar. 

[Publicado en Qadriños o 13 de novembro de 2015]

Qadriños: As mulleres invaden as Viñetas, etc.

Achéganse as Viñetas desde o Atlántico 2015 e con elas visitarán A Coruña un feixe de convidados selectos. Sucede que cinco deles, a metade máis un(ha), maioría absoluta, son mulleres. Por que tantas mulleres? Será unha "edición especial"? Corrección política, un capricho? Haberá outro motivo? Ten que haber un motivo? Sobre estas cuestións e a propósito do chío de Natacha Bustos que sobrevoa estas liñas escribo en Qadriños.

Qadriños: The Fiction, o novo proxecto de David Rubín para o mercado norteamericano

David Rubín vén de desvelar o que será o seu segundo proxecto para o mercado estadounidense despois de The rise of Aurora West. Trátase de The Fiction, unha miniserie de catro números escrita por Curt Pires e editada por Boom Studios. Confeso que non coñezo o guionista e o pouco que transcendeu sobre o argumento non permite emitir un xuízo todavía, pero non deixa de ser unha boa nova que Rubín comece a abrirse camiño na industria norteamericana, sobre todo se, como semella, iso non lle impide seguir traballando en proxectos máis próximos coma o anunciado Gran Hotel Abismo. Máis detalles, en Qadriños.

Qadriños: Xa hai data para o novo de Miguelanxo Prado

Presas fáciles, o novo traballo de Miguelanxo Prado, así coma un segundo volume dos seus Papeles dispersos, verán a luz axiña. E máis adiante, o ano próximo, chegará unha ramificación do seu Ardalén. Máis información en Qadriños. 

Qadriños: José Luis García López visitará o Salón do Cómic de Barcelona

É probable que José Luis García López non goce da popularidade doutros artistas do cómic de superheroes. Traballou habitualmente coas franquicias máis exitosas de DC Comics (Superman e Batman) pero posiblemente falta na súa carreira algún título especialmente significativo ou unha etapa memorable. O seu foi sempre un estilo elegante pero sobrio, narrativamente magnífico, aínda que se cadra máis cerebral que apaixonado. Sen embargo, poucos autores poden demostrar dun xeito tan doado a súa influenza no xénero, xa que el foi quen estableceu o estándar gráfico dos principais superheroes de DC Comics (Superman, Batman, Wonder Woman..., case nada) durante a década dos 80 no célebre DC Comics Style Guide. E non deixo de sorprenderme cando atopo hoxe, trinta anos máis tarde, deseños tirados deste manual de estilo estampados en produtos de merchandising ou decorando a zona de cómics dalgúns grandes almacéns. Este veterano debuxante de orixe galega ao que descubrín na primeira década da miña vida nas páxinas de Atari Force visitará o Saló de Barcelona na súa 33ª edición, canda artistas coma David Finch, Frederik Peeters ou Milo Manara. Con este pretexto repaso a súa traxectoria, aínda que sexa brevemente, no blog Qadriños.

Qadriños: Emma Ríos anuncia os seus proxectos para 2015

O 2015 chega inzado de proxectos para Emma Ríos. En Qadriños refírome á participación da autora no Image Expo, onde presentou os títulos nos que está a traballar e que serán publicados ao longo deste ano. É unha ledicia comprobar que a galega está a medrar en popularidade e prestixio nun mercado coma o norteamericano, que resulta tremendamente competitivo pero que ao tempo ofrece unhas posibilidades de difusión enormes. Mais por riba de todo, hai que destacar que a súa carreira comeza xa a asentarse coma autora, con proxectos da súa creación, xa sexa en solitario ou coa colaboración doutras artistas coma Kelly Sue DeConnick ou Hwei Lim, e tamén da súa propiedade. O creto do que goza gañouno a base de talento e traballo, polo que merece todos os nosos cumprimentos. Agardamos impacientes a publicación deses novos títulos.

Qadriños: Este Nadal regale cómic galego

Achégase o final de ano, tempo de balances e tamén de mercar agasallos de Nadal. Un dos síntomas do bo momento da banda deseñada galega é a abundante presenza de cómic galego nos andeis das librarías. Nunha nova entrada en Qadriños recollo algúns deses títulos, a modo de suxestión. Disimulen os ausentes, que os haberá.

Qadriños: Os premiados no 3º Certame Benito Losada de BD

Con só tres edicións, o Certame Benito Losada de Banda Deseñada vai camiño de converterse nun dos eventos de referencia do cómic galego. Malia ser a súa unha dotación económica modesta, a convocatoria está a funcionar como un valioso incentivo para os novos creadores, ademais dunha importante plataforma para dárense a coñecer e difundiren os seus traballos. Os resultados falan por si mesmos: as obras premiadas destes anos destacan pola súa calidade e os nomes dos autores galardoados comezan a resultarlles familiares aos afeccionados do medio. Agardamos que o Certame manteña a súa traxectoria ascendente en vindeiras edicións. En Qadriños comento brevemente as obras e autores premiados na edición deste ano.

Qadriños: Viñetas dende o Atlántico 2014, un repaso aos convidados

Entre o 4 e o 10 de agosto terá lugar unha nova edición de Viñetas dende o Atlántico, o festival de BD da Coruña. Hai xa uns anos que a redución orzamentaria obrigou a redimensionar as xornadas, o que repercutiu principalmente na diminución do número de convidados, en especial dos internacionais. Malia todo, son evidentes os esforzos da organización por manter a calidade do evento e a fidelidade aos seus sinais de identidade. En Qadriños fago un breve repaso do listado de convidados á vindeira edición, creadores de perfil moi diverso pero cuxa obra reúne meritos abondo para merecer un achegamento.

Qadriños: O Museo de Pontevedra acollerá a exposición “Do cómic á novela gráfica”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

A finais de 2012, o Museo de Pontevedra acolleu os "Primeiros enconcontros sobre banda deseñada", un ciclo de charlas centrados no mundo da historieta e no que participaron autores coma David Rubín, Kiko Da Silva e Pepo Pérez. O organizador daquel evento, o crítico Octavio Beares, regresa agora como comisario da exposición "Do cómic á novela gráfica. A banda deseñada en España no século XXI”, que terá lugar do 20 de xuño ao 20 de xullo na mesma sede, un percorrido pola obra dalgúns dos autores máis relevantes da BD contemporánea: Miguelanxo Prado, José Domingo, David Rubín e Santiago García, Max, Santiago Valenzuela, Antonio Altarriba e Kim, Alfonso Zapico e Paco Roca. A indiscutible calidade dos autores expostos garante o interese do evento, mais alén diso cómpre celebrar tamén a presenza periódica do cómic nunha institución, o Museo de Pontevedra, que está a contribuír decidimente á divulgación e dignificación do cómic como medio. Tampouco queremos deixar de recoñecer o labor de Octavio Beares, battling boy sempre disposto a dar guerra pola banda deseñada, xa sexa en papel, no dixital ou, como agora, no Museo. A presentación do evento polo miúdo en Qadriños.