Culturgal 2015 (e a banda deseñada)

Un ano máis chega o Culturgal, a grande feira da Cultura galega que alcanza xa a súa oitava edición e que desta volta se celebrará entre o 4 e o 6 de decembro no Pazo de Cultura de Pontevedra. Acaba de facerse público o programa de actividades para este ano, de novo un fervedoiro de actos  (presentacións, obradoiros, actuacións musicais, proxeccións, conversas, faladoiros...) que atinxen ás máis variadas disciplinas culturais que se cultivan no país. Comprobo con ledicia ademais que segue a haber programadas actividades para os máis cativos, de xeito que o certame pode converterse tamén nunha alternativa de ocio familiar para a fin de semana. No que toca máis de perto aos intereses desta bitácora, salientamos dous actos relacionados coa banda deseñada. Por unha banda, o sábado 5 ás 20:30 terá lugar no Espazo Foro a presentación do Boom! Film & Comic 2016, o Festival de cinema e banda deseñada que celebrou o ano pasado en Vigo a súa primeira edición. Por outra, o domingo 6 ás 17:30 terá lugar a presentación de STRPTS, un cómic de Xosel Díez e Xabier Varela que forma parte do proxecto de cine ao vivo desenvolvido polo grupo Cinema Sticado (pode lerse un adianto aquí). Hai, xa que logo, unha certa presenza da BD no Culturgal deste ano mais, sen desprezala, coido que o que dicía aquí o ano pasado segue a estar vixente: nin os moitos e moi prestixiosos autores, nin os escasos pero incansables editores de cómic galego están suficientemente representados no evento. Son consciente de que moitos dos nosos autores publican os seus traballos en editoras que non son galegas, mais segue a estrañarme a ausencia de entidades coma a AGPI, do pontevedrés Garaxe Hermético que dirixe o incansable Kiko da Silva e tamén de editores coma Demo ou El Patito. Fáltanme tamén esoutras editoriais galegas que tamén teñen cómics no seu catálogo: non está Xerais a promocionar nestes días o novo Asterix? Non sería esta unha boa ocasión para que Galaxia celebrase algún acto a propósito da adaptación á BD de A nosa cinza?  Convencido como estou de que a predisposición da organización é boa, non entendo o motivo polo que estes actores están repetidamente ausentes dun foro que de certo contribuiría a achegar ao público o seu magnífico traballo. Oxalá o ano próximo celebremos a chegada dun novo Culturgal no que a BD galega teña tamén o seu protagonismo.

Elipses e sombras: Mundo monstruoso

Pablo & Jane en la dimensión de los monstruos

José Domingo regresa cun novo traballo dirixido aos máis lectores máis novos, un artefacto de vocación lúdica que demostra ata onde pode chegar o seu talento coma ilustrador. 

Ignoramos se José Domingo sentiu ou non vertixe ante a inevitable obriga de deixar atrás Aventuras de un oficinista japonés (Bang, 2011), orixinalísimo cómic que o catapultou dende a Fisterra europea ata a San Diego Comic Con, sede dos prestixiosos Premios Eisner, e seguir adiante coa súa carreira. Non sería de estrañar que si, vista a desproporción entre a modesta orixe daquela obra e os éxitos que lle devolveu ao seu creador. Tras o ácido Conspiraciones (Astiberri, 2013) chega agora Pablo & Jane en la dimensión de los monstruos (Astiberri, 2015), un álbum lúdico dirixido principalmente, aínda que non só, aos máis cativos. A obra foi promovida pola editorial británica Nobrow, o que sitúa a Domingo, xa dende o inicio, no contexto internacional. Se isto supuxo algún cargamento extra de responsabilidade para el debeu de superalo ao pouco de comezar a traballar, xa que as aventuras destes dous rapazolos nunha dimensión inzada de monstros é ante todo unha aposta pola diversión máis franca e desenfadada.
 

As dimensións do libro aportan unha primeira pista acerca do seu contido. O formato cadrado, de 25x25 cm, resulta moi frecuente na literatura ilustrada infantil e non tanto na banda deseñada. Pablo & Jane sitúase nesa encrucillada, cun principio e un final nos que Domingo demostra o seu bo pulso coma historietista e un corpo central no que deixa constancia do seu talento como ilustrador. A partires dunha premisa de arrecendo clásico, dous nenos que entran nunha mansión lóbrega e atopan nela unha máquina teleportadora, o autor desencadea unha nova viaxe atolada, aínda que menos surrealista que a vivida polo seu célebre oficinista xaponés. Nunha sucesión de pranchas dobres, Domingo preséntanos escenarios coma Londres, Marrakech ou Hawaii transformados en paisaxes fantasmagóricas nas que rebolen criaturas sinistras de toda índole. Grandes ilustracións inzadas de detalles que convidan a un escrutinio minucioso e nas que, ademais de atopar as pezas soltas que permitirán aos protagonistas reparar o seu trebello transportador, o lector culminará un paseo por diferentes tradicións máxicas de todo o mundo. As semellanzas co Onde está Wally? de Martin Handford son obvias, aínda que podemos mencionar tamén moitos autores de banda deseñada, algúns deles clásicos contemporáneos do tebeo infantil español coma Ibáñez ou Jan, que se teñen caracterizado por encher as súas páxinas de pequenos tesouros ocultos.
 

Non é Domingo un debuxante cun estilo que encaixe facilmente nas convencións do debuxo infantil. Traballos coma Conspiraciones ou a súa achega a Panorama (Astiberri, 2013) amosan unha tendencia a sintetizar o trazo cara formas angulosas que pouco teñen que ver coa tradicional accesibilidade do debuxo infantil. E porén, foi quen de atopar un rexistro apto para os lectores máis novos sen renunciar aos seus propios sinais de identidade. Velaí algunhas das claves deste libro, dunha banda o esforzo imaxinativo do autor no deseño de escenarios e personaxes; doutra, un lúcido sentido da composición capaz de darlle beleza ao minucioso detallismo das súas pranchas. Imprescindible para que as ilustracións resulten intelixibles é o uso das cores, nas que Domingo contou coa axuda do seu compañeiro de estudio Alberto Guitián.
 

Pablo & Jane en la dimensión de los monstruos permite desmentir a aqueles que afirman que non hai nas librarías cómics destinados aos máis cativos. Hainos, nunca deixou de habelos. Cando a banda deseñada deixou de ocupar un lugar privilexiado entre as alternativas de ocio dos cativos desapareceu o tebeo infantil concibido coma produto de consumo. Mais simultaneamente apareceu unha outra forma de facer cómic para rapaces, máis sofisticada, afastada de fórmulas e desenvolvida dende coordenadas autoriais. Produtos que, coma este Pablo & Jane, teñen vocación de permanecer e reúnen valores dabondo para seren lidos con pracer por nenos e adultos. 

[Publicado en Galicia Confidencial Tendencias o 22 de novembro de 2015]

Aghardi

Paréceme revelador que a nota biográfica de Enric Sió que recolle a edición de Nueva Frontera (1979) de Aghardi sinale coma primeira “obra importante” do autor Lavinia 2016 (1967). Omítese toda a traxectoria previa do artista, o seu traballo para Bruguera e os cómics que publicou no mercado británico a través da axencia Selecciones Internacionales que creara Josep Toutain. Sió foi unha das figuras máis destacadas do que se denominou o boom da historieta adulta española, movemento autorial que cara a metade dos anos 60 tentou ampliar as perspectivas do medio, superando fórmulas e xéneros estandarizados, experimentando tanto no temático coma no formal e dirixíndose principalmente a un lector adulto. Moitos deses autores e tamén o sector da crítica que lle deu forma teórica ao seu labor (Javier Coma, Román Gubern, Luis Gasca…) mantiñan unha actitude condescendente cara o cómic que predominaba naqueles anos, a historieta infantil e xuvenil, o cómic de entretemento. A omisión de calquera referencia aos cómics románticos, bélicos e de terror que Sió publicou durante anos no mercado anglosaxón suxire que o autor non “nace” como tal ata 1967, cando se afasta do tebeo popular e emprende a súa propia carreira.
 

Os autores do boom pugnaban por quebrar a concepción do cómic coma simple vehículo de evasión ou entretemento. O seu propósito era o de crear unha obra perdurable e valiosa en termos artísticos, de aí a sofisticación das súas propostas tanto no gráfico coma no argumental. Na súa aspiración de atopar un lector cultivado e disposto a esforzase, desbotaban os camiños fáciles. Sospeitábase da transparencia tanto argumental coma gráfica, preferíase a mancha, a páxina densa e a imaxe simbólica para ilustrar unhas tramas requintadas e preferentemente con marxe para a interpretación. Os resultados foron desiguais, quedando desta etapa algúns títulos notables canda outros que remataron afogando nas súas propias pretensións.
 

Publicada orixinalmente en 1969, Aghardi reúne moitas das características desta forma de facer cómic. As súas páxinas amosan a un debuxante dun virtuosismo fóra do común e con certa tendencia ao alarde visual. Cos comprensibles matices, non resulta difícil atopar coincidencias entre o seu debuxo e o dalgúns dos seus contemporáneos coma Luis García, Fernando Fernández ou Josep María Beá: a vocación realista (cunha significativa incorporación de referencias fotográficas), unha posta en páxina na que as viñetas prescinden de marcos (sen dúbida, un intento de liberarse de corsés formais) ou un uso do branco e negro que remite a outra figura clave da época, Guido Crepax. Non pasa desapercibido un erotismo soft, que pretende ser máis elegante que lúbrico, centrado na explotación da figura feminina, sen dúbida un recordatorio do carácter adulto da obra.
 

Este complexo aparello gráfico está posto ao servizo dun relato centrado na viaxe dun peculiar comité de “expertos” a distintos lugares do mundo cuxos restos arqueolóxicos teñen sido vinculados coa presenza extraterrestre (Palenque, Nazca, Tíbet...), un tema moi propio dos anos 60, popularizado por revistas e programas de TV seudocientíficos, ademais de best-sellers do momento coma El retorno de los brujos de Louis Pauwels e Jacques Bergier (mencionado por Gubern no prólogo) ou Recuerdos del futuro de Erich von Däniken. Un cóctel que hoxe nos parece entre pretensioso e kitsch e que nos leva a concluír que Aghardi non é xa o “clásico do cómic contemporáneo” ao que se refería Gubern no prólogo, senón un produto fortemente connotado polo contexto en que viu a luz. De lelo illadamente considerarémolo probablemente unha obra malograda, incapaz de manter os seus significados co paso dos anos, mais o seu interese coma título representativo dun momento relevante da historieta española é indiscutible. Pertinentemente reeditada por Joan Navarro en 2013, Aghardi válenos ademais para reivindicar a un Enric Sió que creu nas posibilidades expresivas da banda deseñada en tempos adversos e que, lonxe de retóricas, tentou levalas á praxe en traballos coma este. Coma outros destacados membros da súa xeración, Sió abandonou o cómic desenganado e morreu en 1998. A día de hoxe é un autor inxustamente esquecido.

Qadriños: A terra do pai

Patria

No terzo final do século XX diversas correntes autoriais tentaron derrubar as barreiras invisibles que circunscribían o cómic a un conxunto de xéneros e temas, limitando de feito a súa capacidade expresiva e reducindo o espectro de lectores ao que se dirixían. Dado o tradicional predominio dos xéneros fantásticos e de evasión no medio, moitos deses autores optaron por dar entrada á realidade nas viñetas, uns mediante narracións de corte autobiográfico, outros achegándose ao relato histórico ou documental. Ambas correntes converxen en títulos ben significativos e amplamente influentes do cómic recente, aqueles nos que a memoria familiar do autor está ligada a grandes acontecementos sociopolíticos. É o caso de Maus ou Persépole, dúas obras claves para comprender a evolución da banda deseñada de autor a ambas beiras do Atlántico nos últimos anos. E nesa tradición insírese decididamente Patria (Turner, 2015), obra na que Nina Bunjevac entrelaza a súa historia familiar coa convulsa historia dos Balcáns durante a segunda metade do século XX.

Nacida en Canadá pero de familia serbia, Bunjevac viviu na súa infancia o enfrontamento do seu pai, serbio monárquico e anticomunista, coa familia da súa nai e especialmente coa aboa materna, que loitara cos partisanos de Tito durante a II Guerra Mundial. O proceso de radicalización do pai, que comezaría a colaborar con grupos terroristas serbios que actuaban contra intereses iugoslavos no exterior, levaría á ruptura do matrimonio e ao retorno da nai con dúas das súas fillas a unha Iugoslavia que máis adiante comezaría a descompoñerse ata desaparecer como tal nos 90. Bunjevac examina a historia dos Balcáns durante o século XX, ao tempo que ascende na súa propia árbore xenealóxica e amosa as vivencias das dúas pólas da súa familia. Mais Patria, orixinalmente titulada Fatherland, é ante todo unha indagación na figura do pai, ao que a autora viu por última vez cando marchou de Canadá sendo unha nena e que morrería anos máis tarde manipulando unha bomba. A súa infancia e mocidade, o xeito como coñeceu á que sería a súa esposa válenlle á autora para deixar constancia do seu carácter difícil e tamén da súa progresiva radicalización ideolóxica. O retrato non é precisamente exculpatorio.  

As viñetas de Patria xorden coma xanelas luminosas da escuridade das páxinas. Bunjevac organiza as súas pranchas a partires dun fondo negro, sen matices, no que sitúa uns poucos cadriños grandes, apenas tres ou catro por páxina. O relato das pasaxes históricas remite directamente a Joe Sacco, autor cuxa ascendente neste traballo parece pouco discutible, mentres que os contornos rugosos das figuras humanas lembran a Howard Cruse. Nos abundantes primeiros planos intúese a utilización de referencias fotográficas. O coidado posto por Turner na edición castelá, a súa primeira incursión no eido da banda deseñada, consegue multiplicar o efecto dun proxecto visual ben definido pola autora, da que de seguro seguiremos a oír falar. 

[Publicado en Qadriños o 13 de novembro de 2015]

El rastreador

Afeitos como estamos aos seus relatos de corte intimista, podería parecer que El rastreador (Ponent Mon, 2015), thriller no que un home retorna a Tokyo para buscar a unha nena de 14 anos misteriosamente desaparecida, marca unha certa distancia cos que son os temas e formas habituais na obra de Jiro Taniguchi. Mais este afastamento resulta máis aparente que real, non sendo difícil atopar no relato moitas das claves habituais do creador de El almanaque de mi padre. A primeira e máis evidente, a elección dun protagonista que é un home de montaña, o que nos permite conectar este título co conxunto de obras de Taniguchi ambientadas en contornos naturais e máis concretamente coa súa pentaloxía La cumbre de los dioses, centrada no mundo do montañismo. A investigación de Takeshi Shiga levarao primeiro ao bulicioso barrio de Shibuya, auténtico corazón do consumo hedonista da capital xaponesa, símbolo do capitalismo extremo e da alienación do individuo na gran cidade. Despois, a unha gran corporación que ten a súa sede nunha impoñente mole arquitectónica. O rastrexador, un home capaz de guiarse polo ceo e sobrevivir en condicións ambientais extremas, debe desenvolverse nun terreo que lle resulta máis inhóspito aínda, o dunha megalópole asiática que se nos presenta coma unha Babilonia futurista, deshonesta e chea de perigos. O enfático final, no que Shiga se ve obrigado a escalar un rañaceos, funciona como metáfora pouco sutil da loita entre dous mundos con cadanseus códigos e valores, a nobreza espida do home de montaña contra a frialdade inhumana da cidade. Non hai que ser un grande connosieur da obra de Taniguchi para deducirmos por cal dos dous extremos tomará partido, como tampouco sorprende o cargamento sentimental co que apuntala o argumento. Polo demais, El rastreador permítenos reencontrarnos de novo co característico estilo gráfico de Taniguchi, a exquisita xeometría das súas páxinas e o seu peculiar talento para a caracterización dos personaxes, ademais de co seu inconfundible pulso narrativo, pausado de máis para unha intriga criminal típica. As convencións do xénero non chegan a agochar a personalidade do mestre xaponés.

Elipses e sombras: Conversa na Catedral

Dedalus en Compostela

O novo traballo de Fernando Iglesias “Kohell” adapta á banda deseñada Dedalus en Compostela, relato de Vicente Risco que expresa a fascinación do grupo Nós cara James Joyce e a cultura irlandesa.

Fernando Iglesias “Kohell” pertence á xeración de historietistas que se deron a coñecer nos anos 90 arredor das Xornadas de Ourense e o fanzine Frente Comixario. A súas colaboracións co guionista Carlos Portela, co que asinaría traballos tan salientables coma Impresiones de la isla ou o primeiro Gorka, confirmárono coma un debuxante capaz de asimilar as máis variadas influenzas sen diluír o seu propio estilo. Dende entón, colaborou en volumes colectivos coma Mmmh! ou H2Oil e o seu nome estivo presente en practicamente todos os proxectos de revistas de BD galega dos anos seguintes (Elipse, BD Banda, Golfiño, Retranca, Oink!...). Ademais dun ilustre veterano do cómic galego que na actualidade exerce coma mestre no Garaxe Hermético que dirixe Kiko Da Silva, Kohell é un magnífico debuxante ao que o vigoroso recambio xeracional da BD galega situou nun segundo plano que non fai xustiza aos seus méritos. 

Por iso e porque, malia ser a súa unha carreira extensa, as monografías son escasas na súa produción, cómpre celebrar a recente edición de Dedalus en Compostela, adaptación ao cómic do texto homónimo de Vicente Risco promovida pola Fundación Vicente Risco en colaboración coa Deputación de Ourense e o selo BD Banda. Orixinalmente publicado en Nós en 1929, o relato describe o encontro en Compostela do narrador, sutilmente identificado co propio Risco, con Stephen Dedalus, o protagonista de Retrato do artista cando novo de James Joyce. Ao tempo que percorren as rúas da capital de Galicia, ambos encetan un diálogo no que o literario se mestura co metafísico, o etnográfico e o antropolóxico, dando saída a moitos dos tropos habituais da escrita risquiana. Risco imaxina un Dedalus “que fuxe da cruz” pero que ao mesmo tempo está disposto a morrer en Compostela, a carón do sartego do apóstolo (“inventado” vinte anos antes). Inquirido sobre esta aparente contradición, Dedalus deixa constancia da súa teimuda rebelión contra a súa propia herdanza cultural, contra a Igrexa católica e o seu influxo social, mais tamén contra o nacionalismo emerxente no seu país. O inconformismo de Dedalus válelle a Risco para enunciar ante o lector as que considera esencias da nación irlandesa, o espello no que quere ollar a Galicia. 

Kohell constrúe a súa versión a partir das palabras de Risco, que son trasladadas ás páxinas do cómic literalmente, con toda a súa complexidade e dureza. Entre a versión orixinal do texto de 1929 e a corrixida de 1961, Kohell opta por esta última. O matiz non é irrelevante, xa que as alteracións que aquela recolle son notables e teñen sido obxecto dun escrutinio académico comprensible se consideramos a evolución ideolóxica do autor. O tópico máis socorrido cando se recuperan textos clásicos é aquel que di que se trata de traballos que se adiantaron ao seu tempo e seguen a estar vixentes hoxe. Xulgue o lector por si mesmo sabendo que en Dedalus en Compostela atopamos un xogo metaliterario que prefigura a Borges, unha visión de Compostela coma destino turístico (“Eu quero ser o derradeiro peregrino”, di Dedalus, “de aquí para diante xa non virán máis que turistas”) e unha idea de Galicia coma país sen vontade de existir (“aquí todo camiña cara o non ser, pola vontade e pola industria destes meus irmáns de aquí”).

E que é o que aporta Kohell na súa versión? Pois unha atinada caracterización dos personaxes, cun Risco cartoonizado e un Dedalus de efixie joyceana; unha fermosa ambientación, cunha Compostela que se nos presenta tamén coma un dédalo, un labirinto de calellas que cobreguean baixo a silueta das súas pedras máis nobres; e, sobre todo, unha narrativa brillante que envolve o diálogo dos protagonistas e, case inadvertidamente, contribúe a aliviar a súa densidade. Kohell recolle e dá unha vida nova a unha curiosa peza do legado risquiano, traéndoa á actualidade e ofrecendo un novo pretexto para o (interminable) debate sobre a figura do seu autor.

[Publicado en Galicia Confidencial Tendencias o 19 de outubro de 2015]

Lazarus

Hai pouco, a escritora Kelly Thompson defendía nunha columna que a expresión strong female character, tan de actualidade, non debe ser interpretada de forma literal e que cando se demanda unha mudanza no xeito de representar as mulleres en ficcións de todo tipo (cómics, películas, series, novelas) non se alude exclusivamente a introducir personaxes femininos físicamente fortes ou cun carácter dominante, senón que o esencial é que se trate de personaxes ben construídos e narrativamente relevantes. Coincido plenamente coa súa posición aínda que non estou seguro de que a devandita etiqueta (strong female character) se empregase sempre con ese significado. Sexa como for, o certo é que hai xa tempo que se vén consolidando un novo estereotipo de personaxe feminino que se caracteriza por ser a antítese da representación tradicional das mulleres nos medios narrativos e especialmente nos xéneros máis populares. Fronte á súa reclusión en roles secundarios, pasivos, febles e faltos de carácter, este novo modelo de muller participa de atributos tradicionalmente masculinos: a centralidade nos relatos, a forza, a iniciativa, o valor. Aínda que podemos atopar antecedentes dende hai décadas, como a tenente Ripley de Alien (1969) ou a Sarah Connor de Terminator II (1991), é nos últimos anos cando se xeneraliza a categoría que na actualidade ofrece exemplos tan notables coma a Katniss Everdeen da serie de novelas e películas Hunger Games ou coma a Imperator Furiosa de Mad Max: Fury Road, personaxes que están a ser xa esmiuzados analiticamente, con intrepretacións diversas e mesmo contraditorias. Estamos perante unha asunción sincera da crítica feminista ou se trata dunha devaluación, a transformación dun concepto subversivo nun produto consumo? É difícil responder a esa pregunta, probablemente cada caso mereza a súa propia resposta, mais unha cousa si está clara, o estereotipo feminino tradicional na súa versión máis pacata semella estar xa superado.

Se repasamos a traxectoria de Greg Rucka atoparemos nela un bo feixe de personaxes femininos que se axeitan á categoría mencionada. Tara Chace, Felon, Carrie Stetko ou Dex Parios teñen en común o seren mulleres absolutamente protagonistas, intelixentes e de carácter forte, moitas delas heroínas de acción en estado puro. A máis recente e probablemente a máis hiperbólica incorporación a este elenco é Forever Carlyle, protagonista de Lazarus, serie que o escritor de California está a desenvolver para Image Comics en colaboración co debuxante Michael Lark. Habitante dun escenario distópico, un pseudo-feudalismo futurista no que as estruturas estatais teñen desaparecido e unhas poucas familias exercen o poder político, económico e militar nun territorio fragmentado, Forever é a Lazarus do clan dos Carlyle, unha caste de supersoldado e líder militar ou, máis exactamente, unha máquina de matar capaz de esquivar a morte. A súa destreza coma combatente provén dunha férrea formación que, como veremos a medida que avanza o relato, comezou na súa infancia. Sen embargo, a invulnerabilidade que a fai case imposible de matar é consecuencia de melloras científicas que foron introducidas no seu corpo posteriormente.

Forever Carlyle é, xa que logo, unha criatura híbrida, orixinalmente humana pero tecnicamente mellorada, unha cyborg que, como todo cyborg, é sospeitosa de non ser humana. O feito de ter sido "creada" cun fin, o de converterse na protectora da familia Carlyle, acentúa a súa cousificación. Coma os rapaces clonados de Non me deixes nunca, creados co propósito de doar os seus órganos vitais a "humanos de verdade", Forever Carlyle é un instrumento que outros manexan para os seus propios fins. Coma os mozos que imaxinara por Kazuo Ishiguro, ela tamén reivindica a súa humanidade a través dos sentimentos. A indestructible Forever vive só para sentirse membro da súa familia e compracer ao seu pai (realmente padrastro), que a someteu a chantaxe emocional dende a infancia. De aí a entidade do dilema que se lle plantexa cando comeza a sospeitar que ela non é realmente filla do seu pai, xa que desprenderse da súa ancoraxe sentimental implica perder o pouco que a identificaba coma humana. 

O personaxe de Forever revélase, xa que logo, como a peza clave arredor da cal vai tomando forma unha narración na que os episodios de acción alternan coas intrigas e traizóns propias do enfrontamento entre clans. Rucka desenvolve o argumento con solidez, ben secundado por un Michael Lark cuxo debuxo árido aporta a atmosfera que o relato require. Os dous primeiros tomos publicados por Norma sitúán a cabeceira na intersección entre relato de xénero e cómic de autor que busca un público maioritario, unha fórmula que ten en series como The walking dead o seu expoñente máis destacado. De feito, un título como Lazarus podería dar bo resultado trasladado á pequena pantalla, algo que, intúo, non se lle escapa aos propios autores.

Elipses e sombras: Pura aventura

Os que levan o lume

Co seu novo traballo, Álvaro López rende tributo ao xénero fantástico na súa versión máis imaxinativa e aventureira. Os que levan o lume é un relato de supervivencia ambientado nun mundo hostil que resulta accesible a lectores de todas as idades.

Álvaro López non goza da popularidade doutros nomes da banda deseñada galega e sen embargo é xa un autor veterano con varios traballos publicados en solitario e non poucas colaboracións con nomes relevantes da historieta galega coma Kike Benlloch ou Luis Sendón. Promotor de fanzines, membro de Polaqia e máis recentemente director da excelente revista Altar Mutante, López é un autor prolífico que se desenvolve con comodidade dentro dos parámetros de xénero, xa sexa a fantasía, a ciencia ficción, o terror ou o relato criminal. Os que levan o lume (Demo, 2015), o seu traballo máis recente, recolle un relato de supervivencia individual e colectiva nun mundo inhóspito, no que supón a súa incursión máis decidida no xénero fantástico. Narrado con pulso áxil, o relato aposta pola a acción e a aventura, ademais de acubillar pequenas intrigas que se irán resolvendo cara o final.

Este novo traballo evidencia unha clara progresión do autor na súa faceta de  debuxante. Fronte o trazo solto dos seus traballos anteriores, os seus deseños están agora mellor definidos, gañaron en precisión e detalle. A claridade narrativa tamén experimentou unha mellora notable, pasando a ser un dos puntos fortes do seu debuxo. Sendo Os que levan o lume unha obra concibida para ser editada nun tamaño pequeno, López toma a comprensible decisión de reducir o número de cadriños por páxina e ampliar o seu tamaño. Ao contrario que en Marte satánico, o serial que está a desenvolver actualmente na revista Altar Mutante, onde opta por viñetas asimétricas, páxinas a sangue e, en xeral, solucións narrativas máis rompedoras, a posta en páxina é tradicional e con poucas variacións, con figuras grandes e predominio do branco nos fondos. O sentido desta elección semella non ser outro que o de favorecer por riba de todo o desenvolvemento do relato, limpando a narración de calquera detalle que puidera entreter o avance do lector.

Nos últimos tempos asistimos a un certo revival das obras de xénero. Non son poucos os autores de prestixio que se acollen ás súas formas, en moitos casos para subvertelas ou establecer co lector un diálogo arredor dos propios códigos narrativos. Tanto este novo traballo coma o conxunto da traxectoria de Álvaro López demostran unha intención ben distinta, a de levar as propias convencións de xénero á súa mellor expresión, mais sen sobordalas nin facer delas un instrumento ao servizo doutros fins. Os que levan o lume insírese na tradición que entende o relato fantástico como exercicio de imaxinación, que pretende seducir o lector a través da presentación de mundos, sociedades, criaturas e personaxes suxestivos. A acción, a aventura e a imaxinación son tratados como valores en si mesmos e é sobre estes piares que o autor constrúe o seu relato. O resultado é un entretemento honesto e accesible, apto para lectores de todas as idades.

[Publicado en Galicia Confidencial Tendencias o 16 de setembro de 2015]

Elipses e sombras: Sombras chinesas

Cuimnhe: La deuda

Sete anos despois, cunha sensibilidade máis serena e acompañado por un suxestivo desenvolvemento gráfico de Pedro Villarejo, Kike Benlloch recupera o universo fantástico que creara para a novela gráfica Cuimnhe: El fuego distante.

Foi por volta de 2008, co colectivo Polaqia a atravesar o momento de madurez que precedeu á súa disolución, cando Kike Benlloch e José Domingo publicaron Cuimnhe: El fuego distante, unha novela gráfica de ambientación fantástica que sería o primeiro traballo extenso do autor que posteriormente acadaría sona internacional con Aventuras de un oficinista japonés. Paga a pena achegarse hoxe a aquelas páxinas que mostran a Domingo nun rexistro gráfico moi afastado do seu estilo actual pero cuxa narrativa, ambientación e caracterización de personaxes anunciaban xa a presenza dun debuxante de talento. Malia estar ambientado nun entorno de espada e bruxería, con criaturas míticas e animais que falan, o argumento concibido por Benlloch xiraba arredor de conceptos políticos e relixiosos, sobordando os límites da fantasía de pura evasión. A narración aparecía dividida abruptamente en dúas partes que case podían lerse de forma independente e que lle conferían ao conxunto un aquel episódico. Como adoita acontecer coas historias de Benlloch, o percorrido do relato non chegaba a consumir o potencial dos personaxes e no mundo imaxinado polo escritor coruñés enxergábanse aínda fronteiras por explorar. Había espazo para máis historias pero ben poderían non terse contado nunca.

Non foi así. Hai poucas semanas Benlloch presentaba Cuimnhe: La deuda, un pequeno comic-book coidadosamente autoeditado que engade un novo capítulo á biografía do personaxe. En apenas dezaseis páxinas, La deuda explora simultaneamente a mocidade e a madurez de Cuimnhe, sustentándose nos elementos orientais presentes xa no volume precedente. A espiritualidade e habelencia coa espada da protagonista achegábana á figura do samurai, ao que se engade agora un argumento que xira en torno a conceptos como a honra ou o sentido do deber. A épica e a aventura deixan paso a un relato máis pausado, sen elementos fantásticos relevantes e que pretende ante todo perfilar o carácter do personaxe principal. Sen grandilocuencia nin efectismos, Benlloch fai discorrer en paralelo as dúas liñas temporais ata que se pechan dunha forma natural.

Non se pode pasar por alto a decisiva contribución de Pedro Villarejo, debuxante de trazo rexo e pouco dado ao ornamento co que Benlloch colaborara xa en Anónimo e que tiña ante si o difícil reto de substituír a Domingo. Segundo el mesmo confesou, ningún dos deseños preliminares do personaxe lle resultaba convincente e só se sentiu capaz de debuxar a historia cando se lle ocorreu imitar a aparencia dos teatros de sombras chinesas, siluetas negras que se proxectan sobre un fondo máis claro. A solución engaiola non só pola súa sinxeleza e encanto, senón pola perfección con que recolle e potencia o espírito do relato.

Con Cuimnhe: La deuda Benlloch e Villarejo engaden unha elegante coda ao relato orixinal. Tería atopado acubillo un cómic destas características nunha editorial convencional? Dificilmente. Hai xa tempo que a autoedición deixou de considerarse un paso previo á edición convencional para xustificarse coma un fin en si mesmo. A liberdade creativa e o control dos autores sobre o produto final son algúns dos motivos que explican o auxe actual desta corrente e traballos coma o que nos ocupa ofrecen unha boa mostra das súas posibilidades.

[Publicado en Galicia Confidencial Tendencias o 17 de agosto de 2015]

Xente que fuma en pipa: Críticos e divulgadores de cómic

Os organizadores do Autobán, minifestival dedicado á autoedición e o cómic de autor que celebra a súa segunda edición, tiveron a amabilidade de convidarme a participar nunha das mesas redondas que forman parte do seu excelente programa para este ano e que leva por título Xente que fuma en pipa: Críticos e divulgadores de cómic. A cita será o sábado 15 ás 17:00 no bar La Maleta da Coruña e alí estarán tamén Octavio Beares (Faro de Vigo, CuCo, Vigo·é, Serie de Viñetas...), Bruno Lorenzo (Vivir na Coruña, Esperando a Godot, Cómic Digital) e Manu Barreiro (Metrópoles Delirantes), con Óscar Iglesias Urbanoscar coma moderador. Será un pracer conversar con eles e tamén con todos os que queirades achegarvos.